Leiden Ranking Nedir? Bibliyometrik Üniversite Sıralaması Nasıl Okunur?

THE, QS ve ARWU gibi büyük sıralamalar farklı göstergeleri ağırlıklandırıp tek bir puanda toplar; bu sıralamaların ağırlıklarını ve farklarını THE, QS ve ARWU farkları maddesinde anlattık. Bu madde ise o üçünden yöntem olarak ayrılan, yalnız bibliyometrik veriye dayanan Leiden sıralamasını tanıtır: neyi ölçtüğünü, göstergelerin nasıl okunacağını ve hangi sorulara cevap veremeyeceğini.

Leiden Ranking nedir, kim hazırlar?

Leiden Ranking'i, bilim ve teknoloji çalışmaları ile bibliyometri alanında uzmanlaşmış bir araştırma merkezi olan CWTS hazırlar. Sıralama, üniversitelerin bilimsel yayın performansını büyük ölçekli yayın ve atıf verileriyle karşılaştırır. Üniversitelerin başvurması gerekmez; hangi kurumların listeye gireceğini CWTS kendi ölçütlerine göre belirler.

Sıralamanın temel farkı, ne ölçmediğini açıkça söylemesidir. Eğitim kalitesi, mezunların iş bulması, öğrenci memnuniyeti ya da toplumsal etki gibi boyutlar yayın verisiyle ölçülemediği için Leiden Ranking'de yer almaz. Bu yüzden onu "en iyi üniversite listesi" olarak değil, araştırma çıktısının belirli yönlerini gösteren bir araç olarak okumak gerekir.

Leiden Ranking'in öteki sıralamalardan farkı nedir?

CWTS'nin sorumlu kullanım ilkelerinde bu tercih açıkça gerekçelendirilir: farklı performans boyutlarını keyfî ağırlıklarla tek bir puanda birleştirmek, kullanıcıların farklı ihtiyaçlarını yok sayar. Sıralamaların genel yöntem sorunlarını üniversite sıralamaları ne kadar güvenilir maddesinde ayrıca ele aldık.

Leiden Ranking hangi göstergeleri kullanır?

Göstergeler dört grupta toplanır. Traditional Edition'daki tanımlar şöyledir:

Bilimsel etki göstergeleri

• P: Üniversitenin toplam yayın sayısı.
• P(top 10%) ve PP(top 10%): Aynı alan ve yıldaki yayınlar arasında en çok atıf alan %10'a giren yayın sayısı ve bu yayınların üniversitenin tüm yayınlarına oranı. Aynı mantıkla %1, %5 ve %50 dilimleri de verilir.
• TCS ve MCS: Toplam ve ortalama atıf sayısı; alana göre normalize edilmemiştir.
• TNCS ve MNCS: Alana ve yayın yılına göre normalize edilmiş toplam ve ortalama atıf. Örneğin MNCS = 2, yayınların kendi alan ve yılının ortalamasının iki katı atıf aldığını gösterir. Bu göstergeler ana listede değil, üniversitenin kendi sayfasında görünür.

Atıf hesabında yazarların kendi kendine yaptığı atıflar dışarıda bırakılır.

İşbirliği göstergeleri

• PP(collab): Başka kuruluşlarla ortak yazılan yayınların oranı.
• PP(int collab): En az iki ülkeden yazarların birlikte yazdığı yayınların oranı.
• PP(industry): Kâr amaçlı özel sektör kuruluşlarıyla ortak yayınların oranı; özel eğitim ve sağlık kurumları bu kapsamda sayılmaz.
• PP(<100 km) ve PP(>5000 km): Yayındaki adresler arasındaki en büyük mesafe 100 km'nin altında ya da 5000 km'nin üzerinde olan yayınların oranı.

Açık erişim göstergeleri

PP(OA), açık erişimli yayınların oranını verir ve gold, hybrid, bronze, green türlerine ayrılır. Açık erişim durumu OpenAlex verisinden alınır; durumu bilinmeyen yayınlar ayrıca gösterilir. Açık erişim türlerinin anlamı için açık erişim yayın modelleri maddesine bakabilirsiniz.

Cinsiyet göstergeleri

Yazarlıkların ne kadarının kadın ve erkek yazarlara ait olduğunu gösterir. Cinsiyet, yazar adları ve ülke bilgisi birkaç ad-cinsiyet veri kaynağıyla eşleştirilerek tahmin edilir; bu yüzden bir kısım yazarlıkta cinsiyet belirlenemez ve bu oran ayrıca raporlanır.

PP(top 10%) nasıl okunur? Büyüklük etkisi

Leiden Ranking'i doğru okumanın anahtarı, büyüklüğe bağlı göstergelerle büyüklükten bağımsız göstergeleri ayırmaktır. P ve P(top 10%) gibi sayılar üniversite büyüdükçe artar; PP(top 10%) gibi oranlar ise üniversitenin büyüklüğünden bağımsız olarak yayınlarının ne kadarının yüksek etkili olduğunu gösterir.

Varsayımsal örnek: A Üniversitesi'nin 4.000 yayınından 400'ü, B Üniversitesi'nin 1.000 yayınından 150'si kendi alanının en çok atıf alan %10'luk diliminde olsun.

P(top 10%)'a göre sıralarsanız A önde, PP(top 10%)'a göre sıralarsanız B önde çıkar. İkisi de doğrudur; farklı soruları cevaplar. "Hangi üniversite daha çok yüksek etkili yayın üretiyor?" sorusu için birincisine, "Hangi üniversitenin yayınları ortalamada daha etkili?" sorusu için ikincisine bakılır. PP(top 10%)'un %10 olması, üniversitenin bu göstergede tam dünya ortalamasında olduğu anlamına gelir; %10'un üstü ortalamanın üstünü gösterir.

Kesirli sayım ve tam sayım farkı nedir?

Çok yazarlı bir yayının bir üniversiteye ne kadar sayılacağı iki yöntemle hesaplanır:

• Tam sayım (full counting): Üniversitenin yer aldığı her yayın 1 olarak sayılır.
• Kesirli sayım (fractional counting): Ortak yayınlar, üniversitenin yazarlarının payı kadar sayılır. Örneğin beş yazarlı bir yayında yazarlardan ikisi o üniversitedeyse yayın 2/5 = 0,4 ağırlıkla sayılır.

CWTS bilimsel etki göstergeleri için kesirli sayımı tercih edilen yöntem olarak belirtir; işbirliği, açık erişim ve cinsiyet göstergelerinde ise her zaman tam sayım kullanılır. Kesirli sayım, yüzlerce kurumun ortak olduğu çok yazarlı yayınların bir üniversitenin performansını olduğundan yüksek göstermesini sınırlar. Tam sayıma geçtiğinizde büyük uluslararası projelerde yer alan üniversitelerin sırası belirgin biçimde değişebilir.

Hangi üniversiteler ve yayınlar dahil edilir?

Traditional Edition'ın 2026 sürümü 1600'den fazla üniversiteyi kapsar. Listeye girmek için bir üniversitenin 2021–2024 döneminde Web of Science'ta en az 800 yayını olması gerekir. Yalnız uluslararası bilimsel dergilerdeki "core" yayınlar ve bunlar içinde yalnız araştırma makaleleri ile derlemeler sayılır; kitaplar, bildiriler ve ulusal dergilerin bir kısmı bu nedenle hesaba girmez.

Atıf göstergelerinde alan farklarını gidermek için yayınlar dergiye göre değil, tek tek atıf ilişkilerine göre algoritmik olarak 4277 mikro düzey alana atanır. Bu alanlar da beş ana alanda toplanır: biyomedikal ve sağlık bilimleri, yaşam ve yer bilimleri, matematik ve bilgisayar bilimleri, fizik bilimleri ve mühendislik, sosyal ve beşerî bilimler. Böylece bir tıp makalesi ile bir matematik makalesi kendi alanlarının atıf alışkanlıklarına göre değerlendirilir.

Üniversite sınırları da önemlidir: üniversite hastaneleri gibi bağlı kurumların yayınlarının üniversiteye sayılıp sayılmayacağı, adresin yayında nasıl yazıldığına bağlıdır. Bu yüzden kurum adını yayınlarda tutarlı yazmak, üniversitenin sıralamalarda doğru görünmesi için de önemlidir.

Traditional Edition ile Open Edition arasındaki fark

Open Edition'ın daha geniş kapsamı, Web of Science'ta sınırlı görünen kurumların da listede yer almasını sağlar. İki sürümün veri kaynakları farklı olduğu için aynı üniversitenin iki sürümdeki değerlerini doğrudan karşılaştırmayın; her sürümün yöntem sayfasını ayrı okuyun.

Leiden Ranking'i adım adım nasıl okursunuz?

1. Sorunuzu belirleyin: Bir üniversitenin yayın hacmini mi, yayınlarının ortalama etkisini mi, uluslararası işbirliğini mi merak ediyorsunuz?
2. Sürümü seçin: Web of Science temelli karşılaştırma için Traditional, daha geniş kapsam için Open Edition.
3. Göstergeyi seçin: Hacim için P ya da P(top 10%), ortalama etki için PP(top 10%), işbirliği için PP(int collab) gibi.
4. Alanı daraltın: Kendi bilim alanınıza en yakın ana alanı seçin; genel liste alan farklarını gizler.
5. Sayım yöntemini kontrol edin: Etki göstergelerinde kesirli sayımın varsayılan olduğunu unutmayın.
6. Belirsizliği hesaba katın: CWTS, küçük farklara ve yıllık dalgalanmalara fazla anlam yüklenmemesini, istikrar aralıklarına ve uzun dönemli eğilimlere bakılmasını önerir.

Türk üniversitelerini yayın verisiyle karşılaştırmak istiyorsanız Türkiye'ye özgü bibliyometrik bir sıralama olan URAP sıralaması ile Leiden sonuçlarını yan yana okumak, iki farklı yöntemin aynı tabloyu doğrulayıp doğrulamadığını görmenizi sağlar. Genel Türkiye tablosu için Türkiye üniversite sıralamaları 2026 maddesine bakabilirsiniz.

Leiden Ranking'i kullanırken sık yapılan hatalar

• Tek bir sıra numarasını "genel başarı" sanmak: Leiden'da genel sıra yoktur; her sıra bir göstergeye aittir.
• Büyüklüğe bağlı göstergeyle kalite yorumu yapmak: P(top 10%) yüksekliği çoğu zaman büyüklüğü yansıtır; ortalama etki için oranlara bakın.
• Üniversite düzeyindeki sonucu bölüme ya da kişiye taşımak: CWTS'nin ilkeleri bunu açıkça önermez. Bölüm ya da araştırmacı düzeyinde değerlendirme için üniversite araştırma performansı analizi ve atıf analizi yöntemleri daha uygundur.
• Kapsam dışı alanları unutmak: Eğitim, toplumsal etki ve kitap ağırlıklı alanlar sıralamada yeterince görünmez.
• Sürümleri karıştırmak: Traditional ve Open Edition'daki değerler farklı veri tabanlarından gelir.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• CWTS Leiden Ranking — iki sürümün tanıtımı ve kapsamı
• Leiden Ranking Traditional Edition, göstergeler — gösterge tanımları ve sayım yöntemleri
• Leiden Ranking Traditional Edition, üniversiteler — dahil edilme ölçütleri ve kurum tanımı
• Leiden Ranking Traditional Edition, alanlar — ana alanlar ve mikro düzey alan sınıflaması
• Leiden Ranking, sorumlu kullanım ilkeleri — sıralamayı yorumlama ve kullanma önerileri