Altmetric Nedir? Makalenin Dijital Etkisi Nasıl Ölçülür?

Altmetric nedir, altmetrik ne demek?

“Altmetrik” (alternatif metrikler), bir yayının etkisini yalnız atıflarla değil, atıf dışındaki izlerle de anlamaya çalışan göstergelerin genel adıdır: haberlerde anılması, bloglarda tartışılması, politika belgelerinde kaynak gösterilmesi, sosyal medyada paylaşılması gibi. Altmetric ise bu alanda en çok bilinen hizmetin adıdır. Birçok yayınevinin makale sayfasında gördüğünüz renkli halka (donut) ve ortasındaki sayı bu hizmetten gelir.

Sosyal medyayı akademik görünürlük için nasıl kullanacağınızı, hangi platformda ne paylaşacağınızı akademik sosyal medya kullanımı maddesi anlatıyor. Bu madde ise ölçüm tarafına odaklanır: Altmetric skoru nasıl hesaplanır, halka nasıl okunur, bu sayı neyi söyler ve neyi söylemez.

Altmetric skoru (Attention Score) nasıl hesaplanır?

Altmetric'e göre skor, bir araştırma çıktısının aldığı ilginin otomatik hesaplanan ağırlıklı sayımıdır. Üç etken belirleyicidir: ilginin miktarı (kaç anma var), kaynağın türü (haber mi, paylaşım mı) ve anan kişi ya da kurum. Her kaynak türünün varsayılan bir ağırlığı vardır; bir haber yazısı, tek bir sosyal medya paylaşımından çok daha fazla puan kazandırır.

Tablodaki ağırlıklar başlangıç değeridir; skor bunların basit toplamı değildir. Altmetric, aynı içeriğin tekrar tekrar paylaşılması, haber kaynaklarının farklı kademeleri gibi başka etkenleri de hesaba katar ve bu yüzden skorun anmaları elle toplayarak bulunamayacağını belirtir. Ayrıntı sayfasında ve rozette skor tam sayı olarak gösterilir; 1'den az katkı yapan anmalar zaman zaman 1'e yuvarlanır.

Varsayımsal bir örnek

Bir makalenin 1 haber yazısında, 2 blog yazısında ve 20 X paylaşımında anıldığını düşünün. Yalnız varsayılan ağırlıklarla kaba bir tahmin yapılırsa 8 + 2 × 5 + 20 × 0,25 = 23 civarında bir değer çıkar. Gerçek skor, paylaşımların kimden geldiği, tekrarlar ve haber kaynağının kademesi gibi düzeltmeler yüzünden bundan farklı olabilir. Sayılar yalnız mantığı göstermek içindir.

Altmetric halkası (donut) ve ayrıntı sayfası nasıl okunur?

Halkanın her rengi bir kaynak türünü gösterir; bir rengin halkada kapladığı pay, o kaynak türünün toplam ilgideki ağırlığını yansıtır. Halkası tek bir renge yakın bir makale, ilgisini büyük ölçüde tek bir kanaldan almıştır; çok renkli bir halka ise ilginin haber, blog, politika belgesi ve sosyal medya gibi farklı kanallara dağıldığını gösterir.

Halkaya ya da rozete tıkladığınızda ayrıntı sayfası açılır. Altmetric'e göre raporun en önemli kısmı bu nitel veridir: makaleyi kimin, nerede ve ne bağlamda andığı. Ayrıntı sayfasında şunlara bakın:

1. Kaynak dökümü: Skorun hangi kanallardan geldiği (haber, politika belgesi, blog, sosyal medya).
2. Anmaların kendisi: Haber metni, politika belgesi ya da paylaşım; makaleniz övülerek mi, eleştirilerek mi anılıyor?
3. Coğrafya ve kitle: Paylaşımları yapanların araştırmacı mı, uygulayıcı mı, genel okur mu olduğu (sayfa bu bilgiyi verebildiği ölçüde).
4. Skora girmeyen göstergeler: Mendeley okur sayısı ve Dimensions atıfları ayrıca gösterilir; bunlar skorun parçası değildir.

Altmetric, skora giren her anmanın ayrıntı sayfasında açıkça görünür olması gerektiğini belirtir; bu nedenle doğrulanamayan kaynaklar skora katılmaz.

Altmetric skoru neyi ölçer, neyi ölçmez?

Altmetric, skorun araştırmanın ya da araştırmacının niteliğinin ölçüsü olmadığını açıkça söyler. Skor, bir çıktının ne kadar ilgi gördüğünü ve birden çok çıktıyı yan yana koyduğunuzda hangisinin daha çok konuşulduğunu hızla görmenize yarar. Bunun ötesine geçen yorumlar yanıltıcı olur.

Alan farkları da önemlidir. Sağlık, iklim ya da beslenme gibi kamuoyunun doğrudan ilgilendiği konular habere daha kolay girer; kuramsal matematik ya da dilbilim gibi alanlarda düşük skor, çalışmanın etkisiz olduğu anlamına gelmez. Ayrıca skor yalnız izlenebilen kanalları yansıtır; Altmetric bazı eski platformları artık izleyemediğini kendi listesinde belirtir.

Altmetric, PlumX ve atıf göstergeleri arasındaki fark nedir?

Altmetric tek altmetrik hizmeti değildir. Scopus'taki makale sayfalarında göreceğiniz PlumX göstergeleri de atıf dışındaki izleri toplar; ancak tek bir skor yerine kullanım, kaydetme, anma ve sosyal medya gibi kategorilerde ayrı sayılar verir. Hangi göstergenin neyi ölçtüğünü karıştırmamak için şu karşılaştırma işe yarar:

Altmetrik göstergelerin en büyük farkı hızdır: atıflar yıllar alırken haber ve paylaşımlar yayımdan sonraki günlerde gelir. En büyük zaafı ise ilginin nedenini ve niteliğini sayıya yansıtamamasıdır. Atıf tarafını ayrıntılı incelemek için atıf analizi nasıl yapılır, dergi göstergeleri için impact factor nedir ve CiteScore ile impact factor farkı maddelerine bakın.

Makalenizin Altmetric skoruna nasıl bakarsınız? Adım adım

1. Makalenin yayınevi sayfasını açın. Pek çok yayınevi makale sayfasında Altmetric rozetini ya da halkasını gösterir; tıkladığınızda ayrıntı sayfasına gidersiniz.
2. DOI'nizin doğru olduğundan emin olun. Altmetric anmaları makalenin kalıcı tanımlayıcısı üzerinden eşleştirir; paylaşımlarda makalenin DOI bağlantısını ya da yayınevi adresini kullanmak eşleşmeyi kolaylaştırır.
3. Kurumunuzun aboneliğini sorun. Bazı üniversiteler kurumun yayınlarını toplu izlemek için Altmetric'in kurumsal ürünlerine abonedir; kütüphaneniz bu konuda bilgi verebilir.
4. Scopus kayıtlarına da bakın. Scopus'ta dizinlenen makalelerde PlumX göstergeleri ayrı bir bölümde yer alır. Scopus'un genel kullanımı için Scopus nedir, nasıl kullanılır maddesine göz atın.
5. Anmaları kaydedin. Makaleniz bir politika belgesinde ya da haberde anıldıysa bağlantıyı ve tarihi not edin; proje raporu ya da özgeçmişte toplumsal etkiyi anlatırken sayıdan daha değerli bir kanıttır.

Altmetric skoru akademik değerlendirmede işe yarar mı?

Altmetrik veriler en çok toplumsal etkiyi anlatmak gereken yerlerde işe yarar: proje sonuç raporları, yaygın etki bölümleri, kurumun basın ve iletişim çalışmaları, kişisel web sayfası ve özgeçmiş. Burada skorun kendisinden çok, “şu kurumun şu raporunda kaynak gösterildi” ya da “şu haber sitesinde konu edildi” gibi somut anmalar ikna edicidir.

Türkiye'de doçentlik ve akademik teşvik başvurularında puanlanan kalemler yayın, atıf, proje ve benzeri faaliyetlere dayanır; sitedeki ilgili maddelerde anlatılan puan kalemleri arasında altmetrik skor yer almaz. Bir başvuruda bu göstergeye yer vermeyi düşünüyorsanız ilgili yılın resmî ölçütlerini ve başvuru kılavuzunu kontrol edin. Atıfa dayalı görünürlüğünüzü nasıl güçlendireceğinizi h-indeks artırma stratejileri maddesi anlatıyor.

Görünürlüğü etik yoldan artırmak

• Makalenizi kendi kelimelerinizle, kısa ve anlaşılır bir özetle paylaşın; DOI bağlantısını ekleyin.
• Kamuoyunu ilgilendiren bulgular için kurumunuzun iletişim birimiyle çalışın ya da bir popüler bilim yazısı kaleme alın.
• ORCID ve kurum profillerinizi güncel tutun; yayınlarınızın doğru eşleşmesine yardım eder. Ayrıntı için ORCID nedir, nasıl oluşturulur maddesine bakın.
• Aynı içeriği çok sayıda hesaptan tekrar tekrar paylaşmak gibi yapay şişirme yollarına başvurmayın; Altmetric tekrarları hesaba katar ve bu davranış itibarınızı zedeler.

Sık yapılan hatalar

• Skoru nitelik göstergesi gibi sunmak: “Altmetric skoru 150, demek ki önemli bir çalışma” demek, ölçümün yapmadığı bir iddiayı ona yüklemektir.
• Farklı alan ve yaştaki makaleleri karşılaştırmak: Beş yıllık bir tıp makalesiyle üç aylık bir sosyoloji makalesinin skorunu yan yana koymak anlamsızdır.
• Mendeley okurlarını skora dahil sanmak: Okur sayısı ayrıntı sayfasında görünür ama skora girmez.
• Altmetric ile PlumX sayılarını karıştırmak: İki hizmet farklı kaynakları farklı yöntemlerle sayar; aynı makale için farklı değerler görmek normaldir.
• Yalnız sayıya bakmak: Ayrıntı sayfasındaki anmaları okumadan, ilginin olumlu mu eleştirel mi olduğunu bilemezsiniz.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Altmetric Help — How is the Altmetric Attention Score calculated?: https://help.altmetric.com/support/solutions/articles/6000233311-how-is-the-altmetric-attention-score-calculated-
• Altmetric — The donut and Altmetric Attention Score: https://www.altmetric.com/about-us/our-data/donut-and-altmetric-attention-score/
• Üniversite Kütüphane ve Dokümantasyon Merkezi — kurumsal veri tabanı ve bibliyometri hizmetleri (kendi üniversitenizin kütüphane sayfası)