Bibliometrix ile Bibliyometrik Analiz — R Tabanlı Uygulama

Bu madde bibliyometrik analizi Bibliometrix ve Biblioshiny ile nasıl uygulayacağınızı anlatır: kurulum, veri dışa aktarma, menülerin hangi soruya cevap verdiği ve sonuçların makalede nasıl raporlanacağı. Atıf analizinin temel kavramlarını (ortak atıf, bibliyografik eşleşme, anahtar kelime eş-oluşumu) ve VOSviewer ile görselleştirmeyi atıf analizi ve bibliyometrik araştırma maddesinde bulabilirsiniz; burada o kavramları tekrar etmek yerine aynı işi R tabanlı araçla yapmanın yolunu gösteriyoruz.

Bibliometrix nedir, Biblioshiny ne işe yarar?

Bibliometrix, Napoli Federico II Üniversitesi'nden Massimo Aria ve Corrado Cuccurullo'nun geliştirdiği, CRAN'da yayımlanan açık kaynaklı bir R paketidir. Paketin CRAN sayfasındaki tanımına göre, yazarların 2017'de Journal of Informetrics'te önerdiği bilim haritalama iş akışını uygular: veriyi içe aktarır, temizler, betimsel göstergeleri hesaplar ve ortak atıf, eşleşme, iş birliği ve ortak kelime ağları kurar.

Biblioshiny, bu paketin Shiny ile yazılmış arayüzüdür. Paketin resmî sitesi onu "kod yazmayanlar için" tasarlanmış uygulama olarak tanımlar: R bilgisi gerekmez, uygulamayı başlatıp menüleri sırayla izlersiniz. Arayüz kendi bilgisayarınızda yerel olarak çalışır ve varsayılan tarayıcınızda açılır.

Kısacası ikisi aynı motoru kullanır. Biblioshiny keşif ve hızlı sonuç için, R kodu ise tekrarlanabilir, parametreleri belgelenmiş bir analiz için daha uygundur. Birçok araştırmacı önce Biblioshiny'de dener, makaleye girecek son analizi kodla yeniden üretir.

Bibliometrix mi VOSviewer mı?

İki araç rakip değil, çoğu zaman tamamlayıcıdır. Bibliometrix'in içinde bir ağı VOSviewer'da açmanıza yarayan net2VOSviewer işlevi bile vardır. Seçimi, çalışmanızda ağırlığın neyde olduğu belirler.

Bibliometrix ve Biblioshiny nasıl kurulur?

Kurulum bir kez yapılır; sonraki oturumlarda yalnız son iki adımı tekrarlarsınız. R'a yeniyseniz temel kavramlar için önce R ile istatistiksel analize başlangıç rehberine göz atabilirsiniz.

1. R'ı kurun. CRAN'dan işletim sisteminize uygun R sürümünü indirin. Paketin CRAN sayfası, R'ın 3.5.0 ya da daha yeni bir sürümünü gerektirdiğini belirtir; güncel bir sürüm kullanmak en sorunsuz yoldur.
2. İsterseniz RStudio'yu kurun. Zorunlu değildir, ama kod yazacaksanız çalışmayı kolaylaştırır.
3. Paketi yükleyin. R konsoluna install.packages("bibliometrix") yazın. Paket çok sayıda yardımcı pakete dayandığı için ilk kurulum birkaç dakika sürebilir.
4. Paketi çağırın. Her oturumda library(bibliometrix) komutunu çalıştırın.
5. Arayüzü açın. biblioshiny() yazdığınızda uygulama varsayılan tarayıcınızda açılır. R penceresini kapatırsanız uygulama da durur.

Kurulum sırasında hata alırsanız önce R'ı ve yüklü paketleri güncelleyin; sorunların büyük kısmı eski bir R sürümünden ya da eksik bir bağımlılıktan kaynaklanır.

Web of Science ve Scopus'tan veri nasıl dışa aktarılır?

Analizin kalitesi, dışa aktardığınız dosyanın eksiksiz olmasına bağlıdır. Ortak atıf, bibliyografik eşleşme ve tarih yazımı ağı için kaynakça (cited references) alanı, tematik analiz için özet ve anahtar kelime alanları dosyada bulunmalıdır. Dışa aktarma ekranında yalnız künye bilgisini seçerseniz bu analizler boş çıkar.

Paketin başvuru kılavuzunda convert2df işlevi için desteklenen biçimler şöyle verilir:

Web of Science'ta kayıt içeriği olarak tam kayıt ve atıf yapılan kaynakları, Scopus'ta ise künye, özet, anahtar kelime ve kaynakça alanlarını birlikte seçin. Büyük veri setlerini veri tabanının izin verdiği parçalar hâlinde indirmeniz gerekebilir; Biblioshiny'de birden çok dosyayı aynı anda seçerek tek koleksiyon olarak yükleyebilirsiniz. Veri tabanlarının arama ekranlarını tanımıyorsanız Web of Science kullanım rehberi ve Scopus nasıl kullanılır maddeleri yol gösterir.

Adım adım Biblioshiny ile bibliyometrik analiz

Biblioshiny, paketin sitesinde "arama, değerlendirme, analiz ve sentez" olarak özetlenen dört aşamalı bir iş akışına göre düzenlenmiştir. Menü adları sürümden sürüme değişebildiği için aşağıdaki adımları işlev adıyla veriyoruz.

1. Veriyi yükleyin. Veri bölümünde ham dosyayı içe aktarın, veri tabanını ve dosya biçimini seçin. Daha önce dönüştürüp kaydettiğiniz bir koleksiyonu da buradan yükleyebilirsiniz.
2. Eksik alanları kontrol edin. Yüklemeden sonra hangi alanın ne kadar dolu olduğunu gösteren tamamlanma tablosuna bakın. Kaynakça ya da anahtar kelime alanı büyük ölçüde boşsa dışa aktarmayı yeniden yapın.
3. Filtreleyin. Yayın yılı, belge türü, dil, kaynak ya da atıf sayısına göre koleksiyonu daraltın. Sitenin tanıtımına göre arayüz, seçim sürecini belgelemek için bir PRISMA akış şeması da üretebilir; sistematik derlemeyle birlikte çalışıyorsanız akışın ayrıntısı için PRISMA 2020 rehberine bakın.
4. Genel görünümü okuyun. Ana bilgiler panelinde belge sayısı, zaman aralığı, kaynak ve yazar sayısı, yıllık büyüme ve ortalama atıf gibi göstergeler yer alır. Bu tablo çoğu makalede bulguların ilk tablosu olur.
5. Kaynak, yazar ve belge düzeyinde performansa bakın. En üretken dergiler ve Bradford yasası, en üretken yazarlar ve Lotka yasası, h-indeks gibi etki göstergeleri, en çok atıf alan belgeler ve öne çıkan konuların zaman içindeki seyri bu bölümlerdedir.
6. Bilgi yapısını haritalayın. Kavramsal, entelektüel ve sosyal yapı analizlerini aşağıdaki tabloya göre seçin.
7. Çıktıları kaydedin. Grafikleri yüksek çözünürlükte, tabloları Excel olarak dışa aktarın; her analizde kullandığınız parametreleri (terim sayısı, en düşük frekans, kümeleme algoritması) bir yere not edin.

Bilim haritalamada üç yapı: hangi analiz hangi soruya cevap verir?

Tematik haritadaki dört bölge özellikle tartışma bölümü için değerlidir: gelişmiş ve merkezî "motor temalar", merkezî ama az gelişmiş "temel temalar", gelişmiş ama dar "niş temalar" ve "yeni ortaya çıkan ya da sönen temalar". Bu ayrımı, literatürdeki boşluğu gerekçelendirirken kullanabilirsiniz; boşluk türleri için literatürde boşluk nasıl bulunur maddesine bakın.

R kodu ile aynı analizi nasıl yaparsınız?

Makalenizde tekrarlanabilirlik istiyorsanız Biblioshiny'de denediğiniz analizi kısa bir R betiğine dönüştürün. Temel akış şu işlevlerden oluşur (adlar paketin başvuru kılavuzundaki gibidir):

1. convert2df: Dışa aktarılan dosyayı veri çerçevesine çevirir; dosya adı, dbsource ve format değerlerini alır. Varsayılan olarak DOI ve veri tabanı kimliğine göre mükerrer kayıtları siler.
2. biblioAnalysis ve summary: Betimsel analizi yapar; summary ana bilgileri, yıllık üretimi ve büyüme oranını, en üretken yazar ve kaynakları listeler.
3. biblioNetwork ve networkPlot: İş birliği, eşleşme, eş-oluşum ya da ortak atıf ağını kurar ve çizer. analysis bağımsız değişkeni ağın türünü, network ise birimini (yazar, kaynakça, kaynak, ülke, anahtar kelime) belirler.
4. thematicMap ve thematicEvolution: Ortak kelime ağına dayalı tematik harita ve dönemlere bölünmüş tematik evrim analizi üretir.
5. conceptualStructure: Uygunluk analizi, çoklu uygunluk analizi ya da çok boyutlu ölçekleme ile kavramsal yapı haritası çizer.
6. histNetwork: Koleksiyon içindeki doğrudan atıflardan tarih yazımı ağı kurar.
7. threeFieldsPlot: Yazar, anahtar kelime ve kaynak gibi üç alanı birbirine bağlayan Sankey diyagramı çizer.

Betiği, kullandığınız veri dosyasının adı ve indirme tarihiyle birlikte saklayın. Hakem "aynı sonucu nasıl elde ederim?" diye sorduğunda en güçlü cevap budur.

Bibliyometrik analiz makalede nasıl raporlanır?

Bibliyometrik çalışmalarda hakemlerin en çok takıldığı yer yöntem bölümüdür. Okurun analizinizi tekrar edebilmesi için şu bilgileri eksiksiz yazın:

• Veri kaynağı ve kapsamı: Hangi veri tabanı, hangi dizinler (ör. Web of Science'ın hangi koleksiyonları), arama hangi alanlarda yapıldı.
• Arama sorgusu: Kullandığınız terimlerin ve mantıksal bağlaçların tam hâli; anahtar kelimeleri nasıl seçtiğinizi gerekçelendirin.
• Arama tarihi ve filtreler: Verinin indirildiği gün, yıl aralığı, belge türü ve dil sınırlamaları; kaç kaydın hangi aşamada çıkarıldığı.
• Yazılım ve sürüm: Bibliometrix'in kullandığınız sürümü ve R sürümü. Paketin CRAN sayfası atıf için Aria ve Cuccurullo'nun 2017 tarihli makalesini önerir.
• Analiz parametreleri: Ağlarda alınan terim sayısı, en düşük frekans, normalleştirme ve kümeleme yöntemi; tematik evrimde dönem sınırları.
• Veri temizliği: Eş anlamlı anahtar kelimeleri birleştirme ve anlamsız terimleri çıkarma listeleri. Bibliometrix'in ağ ve tematik harita işlevleri bu listeler için ayrı bağımsız değişkenler sunar.

Bulgularda performans analizini (yıllar, kaynaklar, yazarlar, ülkeler) ve bilgi yapısı haritalarını ayrı alt başlıklarda verin. Tartışmada ise haritaları yalnız betimlemeyin; hangi temaların neden yükseldiğini ve alanın nereye gittiğini literatürle yorumlayın. Bibliyometrik bir çalışmanın değeri şekillerin sayısında değil, bu yorumdadır.

Sık yapılan hatalar

• Kaynakça alanı olmadan veri indirmek: Ortak atıf ve tarih yazımı ağları boş ya da anlamsız çıkar; dışa aktarmayı tam kayıtla yeniden yapmak gerekir.
• Farklı veri tabanlarını birleştirip ortak atıf analizi yapmaya çalışmak: Birleştirmede kaynakça alanı boşaltıldığı için bu mümkün değildir.
• Anahtar kelimeleri temizlememek: Tekil-çoğul, kısaltma ve yazım farkları aynı kavramı birkaç düğüme böler; eş anlamlılar listesi hazırlayın.
• Varsayılan ayarları raporlamamak: Sonuçlar terim sayısına ve en düşük frekansa duyarlıdır; seçtiğiniz değerleri yazın.
• Yazar adlarını kontrol etmemek: Aynı adı taşıyan farklı kişiler ya da farklı yazılan aynı kişi, yazar sıralamalarını yanıltır; ilk sıralardaki adları elle kontrol edin.
• Haritayı yorum yerine koymak: Renkli bir ağ şekli tek başına bulgu değildir; her kümeye bir ad verin ve içeriğini açıklayın.
• Sorguyu çok geniş ya da çok dar kurmak: İlgisiz kayıtlar haritayı bulandırır, eksik kayıtlar alanı olduğundan küçük gösterir. Sorguyu birkaç kez deneyip ilk yüz kaydı elle kontrol edin.

Analizden makaleye geçerken atıf göstergelerini doğru yorumlamak için h-indeks maddesine, çalışmanız için uygun dergiyi aramak için dergi bulucu aracına bakabilirsiniz.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• CRAN: bibliometrix paket sayfası (sürüm, desteklenen veri tabanları, önerilen atıf)
• bibliometrix başvuru kılavuzu (reference manual) (işlevler ve bağımsız değişkenler)
• Biblioshiny resmî tanıtım sayfası
• Aria, M. ve Cuccurullo, C. (2017). bibliometrix: An R-tool for comprehensive science mapping analysis. Journal of Informetrics. DOI: 10.1016/j.joi.2017.08.007