İçindekiler 5 başlık · 2 dk
Sistematik Derleme Nedir?
Sistematik derleme, belirli bir araştırma sorusuna yanıt bulmak için mevcut çalışmaları önceden belirlenmiş, tekrarlanabilir ve şeffaf bir yöntemle tarayan, değerlendiren ve sentezleyen araştırma türüdür. Geleneksel literatür taramasından farklı olarak sübjektif seçim yoktur — tüm süreç belgelenmiştir. İyi yürütülmüş sistematik derlemelerin nitelikli dergilerde yayımlanma ve atıf alma potansiyeli yüksektir.
Meta-Analiz Farkı
Sistematik derleme nitel sentez yapar (çalışmaları tematik olarak değerlendirir). Meta-analiz ise istatistiksel sentez yapar (çalışmaların etki büyüklüklerini birleştirerek ortak bir sonuç üretir). Meta-analiz her zaman sistematik derleme içerir ama her sistematik derleme meta-analiz değildir.
PRISMA Protokolü
Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses (PRISMA) 2020, sistematik derlemelerin raporlanma standardıdır. 27 maddelik kontrol listesi ve 3 aşamalı akış diyagramı içerir: Tanımlama (Identification) → Tarama (Screening) → Dahil Etme (Included). 2009 sürümündeki ayrı "Uygunluk (Eligibility)" aşaması PRISMA 2020'de Tarama aşamasının içine alınmıştır ("Reports assessed for eligibility"). Çoğu dergi PRISMA uyumu zorunlu kılar.
Adım Adım Süreç
1. Araştırma sorusu: PICO formatında (Population, Intervention, Comparison, Outcome). Net ve dar kapsamlı olmalı.
2. Protokol kaydı: PROSPERO'ya (sistematik derleme protokol veritabanı) çalışmanızı kaydedin — şeffaflık sağlar ve yayın yanlılığını azaltır.
3. Arama stratejisi: En az 3 veritabanında (WoS, Scopus, PubMed/ERIC/PsycINFO) Boolean operatörlerle sistematik arama. Arama stratejisini kaydedin.
4. Dahil/hariç kriterleri: Yayın yılı, dil, çalışma deseni, örneklem türü gibi önceden belirlenmiş kriterler.
5. Tarama: Başlık-abstract taraması → tam metin taraması. En az 2 bağımsız araştırmacı taramalı (inter-rater reliability).
6. Veri çıkarımı: Her çalışmadan standart bilgiler çekilir: yazar, yıl, örneklem, yöntem, bulgular, etki büyüklüğü.
7. Kalite değerlendirmesi: Risk of Bias (Cochrane), Newcastle-Ottawa, JBI gibi araçlarla çalışma kalitesi değerlendirilir.
8. Sentez: Nitel (tematik) veya nicel (meta-analiz) sentez.
9. Raporlama: PRISMA kontrol listesi ve akış diyagramı ile.
Doçentlik İçin Değeri
Sistematik derlemenin atıf potansiyeli yüksektir ve iyi yürütüldüğünde nitelikli dergilerde yayımlanabilir. Ancak tarama aşaması en az 2 bağımsız araştırmacı gerektirdiğinden tek yazarlı yapılması önerilmez; çok yazarlı eserlerde doçentlik puanının yazarlar arasında paylaştırıldığını da hesaba katın. Derlemelerin doçentlik puanlamasında nasıl sayıldığı temel alana göre değişir — başvurmadan önce ÜAK'ın güncel alan kriterlerini kontrol edin.
Yayın Rehberi: sık sorulanlar
Predatör dergi nedir?
Predatör dergiler, bilimsel standartları karşılamadan yüksek ücret karşılığında hızlı yayın kabul vaat eden güvenilmez dergilerdir. Bu dergilerde yayın yapmak akademik kariyere zarar verebilir.
