Contents 16 headings · 7 min
- Tez savunması nasıl işler? Jüri ve karar türleri
- Tez savunmasında jüri ne sorar ve neden?
- Jürinin sık sorduğu 20 tez savunma sorusu ve cevap stratejisi
- Genel sorular
- Literatür ve kuram soruları
- Yöntem soruları
- Bulgu ve tartışma soruları
- Bir savunma sorusuna nasıl cevap verilir? Dört adımlı yapı
- Zor sorularla başa çıkma
- "Bilmiyorum" demek
- Eleştiriye yanıt
- Düşünme süresi istemek
- Jüri üyeleri birbiriyle aynı fikirde değilse
- Adım adım soru-cevap hazırlığı
- Tez savunmasında sık yapılan hatalar
- Kaynaklar ve resmî bağlantılar
Kısaca: Tez savunmasında jüri üç şeyi sınar: tezinize ne kadar hâkim olduğunuzu, yöntem ve analiz kararlarınızı gerekçelendirip gerekçelendiremediğinizi ve eleştirel düşünüp düşünemediğinizi. Sorular çoğunlukla araştırmanın gerekçesi ve katkısı, sınırlılıklar, desen ve örneklem seçimi, geçerlik-güvenirlik, etik onay ve beklenmedik bulgular üzerinde toplanır. Her soruya kısa ve doğrudan cevap verin, gerekçeyi tezinizdeki bir bölüme bağlayın, bilmediğinizi dürüstçe söyleyin ve eleştiriye savunmacı olmadan yanıt verin.
Tez savunması nasıl işler? Jüri ve karar türleri
YÖK'ün Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'ne göre hem yüksek lisans hem doktora tez sınavı, tez çalışmasının sunulması ve ardından gelen soru-cevap bölümünden oluşur. Sınav dinleyicilere açıktır; doktorada jürinin karar aşaması dinleyicilere kapalı yapılır. Kimlerin katılabileceğini tez savunması herkese açık mı maddesinde bulabilirsiniz.
| Konu | Yüksek lisans (md. 9) | Doktora (md. 22) |
|---|---|---|
| Jüri | Danışman dâhil, en az biri kurum dışından üç ya da beş öğretim üyesi | Danışman dâhil beş öğretim üyesi; üçü tez izleme komitesinden, en az ikisi kurum dışından |
| Sınavın bölümleri | Tez sunumu ve soru-cevap | Tez sunumu ve soru-cevap |
| Olası kararlar | Kabul, ret ya da düzeltme (salt çoğunlukla) | Kabul, ret ya da düzeltme (salt çoğunlukla) |
| Düzeltme süresi | En geç üç ay; tez aynı jüri önünde yeniden savunulur | En geç altı ay; tez aynı jüri önünde yeniden savunulur |
Sınavın süresi, sunumun kaç dakika olacağı ve tutanak biçimi gibi ayrıntılar üniversitenin kendi lisansüstü yönetmeliğinde ve enstitü uygulamalarında belirlenir. Kendi enstitünüzün kurallarını önceden okuyun. Düzeltme kararı çıkarsa izlenecek yol için tez savunması sonrası düzeltmeler maddesine bakın.
Tez savunmasında jüri ne sorar ve neden?
Jüri üyeleri tezinizi çoğu zaman önceden okumuştur ve soruların büyük kısmı okurken aldıkları notlardan gelir. Amaç sizi zor durumda bırakmak değil, çalışmanın gerçekten size ait olduğunu ve arkasındaki kararları anladığınızı görmektir. Sorular genellikle üç yetkinliği test eder:
- Hâkimiyet: Tezinizin her bölümünü, her tablosunu ve her kaynağın neden orada olduğunu biliyor musunuz?
- Gerekçelendirme: Konu, desen, örneklem, ölçme aracı ve analiz seçimlerinizi savunabiliyor musunuz?
- Eleştirel düşünme: Çalışmanızın sınırlarını görebiliyor, bulgularınızı alternatif açıklamalarla tartışabiliyor musunuz?
Sorulara hazırlıklı olmak özgüveninizi artırır ve savunmayı rahatlatır. Savunmanın sunum kısmını hazırlamak için tez savunma sunumu hazırlama maddesine bakabilirsiniz; bu madde soru-cevap bölümüne odaklanır.
Jürinin sık sorduğu 20 tez savunma sorusu ve cevap stratejisi
Aşağıdaki sorular, savunmalarda sık karşılaşılan soru tiplerinin derlemesidir; her jüri hepsini sormaz, ifadeler de farklı olabilir. Her soru için ezber bir metin değil, tezinize dayanan iki üç cümlelik bir cevap iskeleti hazırlayın.
Genel sorular
| Soru | Cevap stratejisi |
|---|---|
| 1. Bu araştırmayı neden yaptınız? | Kişisel motivasyonunuzu kısaca söyleyin, asıl ağırlığı literatürdeki boşluğa ve konunun önemine verin. |
| 2. Tezinizi bir iki cümleyle özetler misiniz? | Problemi, yöntemi ve ana bulguyu içeren hazır bir özet cümleniz olsun. |
| 3. Ana katkınız nedir? | Özgün katkıyı bir iki cümleyle söyleyin: kuramsal, yöntemsel ya da uygulamaya dönük. Bu soruya mutlaka hazırlıklı gidin. |
| 4. Sınırlılıklarınız nelerdir? | Dürüst olun; her sınırlılığın bulgulara etkisini ve nasıl aşılabileceğini de söyleyin. |
| 5. Yeniden başlasaydınız neyi farklı yapardınız? | Örneklem, yöntem ya da analiz düzeyinde somut bir değişiklik önerin; "hiçbir şeyi" cevabı inandırıcı değildir. |
| 6. Gelecek araştırmalar için önerileriniz neler? | Bulgularınızdan doğan iki üç somut ve uygulanabilir öneri sunun. |
Literatür ve kuram soruları
| Soru | Cevap stratejisi |
|---|---|
| 7. Kuramsal çerçevenizi neden seçtiniz? | Kuramın araştırma sorunuzu açıklamaya nasıl yardım ettiğini ve alternatif bir kuram yerine neden tercih edildiğini anlatın. |
| 8. Size en yakın çalışmalar hangileri, sizinkinden farkları ne? | İki üç temel çalışmayı adıyla bilin; farkı örneklem, bağlam ya da yöntem üzerinden açıklayın. |
| 9. Şu yazarın çalışmasını neden kullanmadınız? | Biliyorsanız neden dışarıda kaldığını açıklayın; bilmiyorsanız dürüstçe söyleyip not aldığınızı belirtin. |
Yöntem soruları
| Soru | Cevap stratejisi |
|---|---|
| 10. Neden bu deseni seçtiniz? | Desenin araştırma sorunuza uyumunu gerekçelendirin; diğer desenlerin neden uygun olmadığını da bir cümleyle söyleyin. |
| 11. Örneklem neden bu kadar? | G*Power hesabınızı ya da pratik gerekçenizi açıklayın; nitel çalışmada veri doygunluğuna dayanın. |
| 12. Bu ölçme aracını neden seçtiniz? | Aracın kuramla uyumunu, Türkçe uyarlamasını ve sizin örnekleminizdeki güvenirlik değerlerini bilin. |
| 13. Başka analiz yöntemi düşündünüz mü? | Alternatifi bilin ama seçiminizi varsayımlar ve araştırma sorusu üzerinden savunun. |
| 14. Geçerlik ve güvenirlik nasıl sağlandı? | Uyguladığınız somut stratejileri sayın: uzman görüşü, pilot uygulama, faktör analizi, kodlayıcılar arası uyum, katılımcı teyidi gibi. |
| 15. Etik kurul onayınız var mı? | Evet deyin ve onay tarihini, sayısını bilin; onaydan sonra yapılan değişiklikleri de açıklayabilecek durumda olun. |
Bulgu ve tartışma soruları
| Soru | Cevap stratejisi |
|---|---|
| 16. Bu bulguyu nasıl açıklarsınız? | Bulguyu kuramsal çerçevenize ve önceki çalışmalara bağlayın. |
| 17. Beklenmedik sonuçları nasıl yorumluyorsunuz? | Birden çok alternatif açıklama sunun: örneklem özelliği, ölçme sorunu, bağlam farkı gibi. |
| 18. Bu tablo ya da şekildeki şu değer ne anlama geliyor? | Her tablo ve şeklinizi ayrıntısıyla bilin; istatistiklerin ne anlattığını sade bir dille açıklayabilin. |
| 19. Bulgularınız genellenebilir mi? | Hangi gruplara ve bağlamlara genellenebileceğini, hangilerine genellenemeyeceğini örnekleme yönteminize dayanarak söyleyin. |
| 20. Bu sonuçlar uygulamada kime, nasıl yarar? | Öğretmen, yönetici, klinisyen ya da politika yapıcı gibi somut bir hedef kitle ve somut bir öneri verin. |
Hazırlık için: Örneklem gerekçesini savunmakta zorlanacağınızı düşünüyorsanız G*Power ile örneklem büyüklüğü, bulgu yorumu sorularına karşı tartışma ve sonuç bölümü, nitel çalışmalarda inandırıcılık soruları için nitel araştırmada geçerlilik ve güvenilirlik maddelerini yeniden okuyun.
Bir savunma sorusuna nasıl cevap verilir? Dört adımlı yapı
Hazırlıklı olsanız bile heyecan, cevabın dağılmasına yol açabilir. Aşağıdaki kısa yapı, cevabınızı toparlı ve ikna edici tutar:
- Soruyu doğru anladığınızı gösterin. Gerekirse kendi cümlenizle tekrar edin: "Örneklemin yalnız devlet okullarından seçilmesinin bulguları nasıl etkilediğini soruyorsunuz, doğru mu?"
- Doğrudan cevap verin. İlk cümlede soruya cevap verin; arka planı sonra açın.
- Gerekçeyi teze bağlayın. "Bunu üçüncü bölümde şu nedenle tercih ettik…" gibi, cevabı tezinizdeki bir karara ya da kaynağa dayandırın.
- Kısa bitirin. Cevabı uzatmayın; jüri isterse devam sorusu sorar. Uzun cevaplar yeni soru kapıları açar.
Zor sorularla başa çıkma
"Bilmiyorum" demek
Bilmediğinizi söylemek kabul edilir ve uydurmaktan çok daha iyidir. "Bu ilginç bir soru, şu anda kesin bir cevabım yok ama şöyle düşünüyorum…" diyerek düşünce sürecinizi paylaşın. Jüri, bilgi eksikliğinden çok, bilmediğini kabul edemeyen bir adaydan rahatsız olur.
Eleştiriye yanıt
Savunmacı olmayın. Eleştiri haklıysa kabul edin: "Haklısınız, bu bir sınırlılık. Şu şekilde ele almaya çalıştık…" ya da "Bu bakış açısını sonraki çalışmada değerlendireceğim." Eleştiriye katılmıyorsanız saygılı biçimde gerekçenizi açıklayın; kanıta dayalı bir karşı görüş, jüri gözünde akademik olgunluk göstergesidir.
Düşünme süresi istemek
"Bir saniye düşünmeme izin verin" demek normal ve profesyoneldir. Birkaç saniyelik sessizlik, aceleyle verilmiş yanlış bir cevaptan iyidir. Masanızda not kâğıdı bulundurmak, çok parçalı soruları kaydetmenize de yardım eder.
Jüri üyeleri birbiriyle aynı fikirde değilse
Bazen iki jüri üyesi aynı konuda farklı görüş bildirir. Taraf tutmak yerine iki görüşün de değerini kabul edin ve tezdeki tercihinizin gerekçesini sakin biçimde açıklayın. Hangi düzeltmenin yapılacağı konusunda karar jürinin ve danışmanınızındır.
Dikkat: Jürinin sorusunu kişisel bir saldırı gibi algılamayın ve danışmanınızın sizin yerinize cevap vermesini beklemeyin. Savunmada sorulara cevap verecek kişi sizsiniz; danışmanınız ancak jüri istediğinde söz alır.
Adım adım soru-cevap hazırlığı
- Tezinizi baştan sona yeniden okuyun. Teslimle savunma arasındaki sürede ayrıntıları unutmuş olabilirsiniz. Okurken jüri gözüyle soru çıkarın.
- Kendi soru bankanızı oluşturun. Yukarıdaki 20 soruyu tezinize uyarlayın ve her bölüm için en az bir iki zor soru ekleyin.
- Zayıf noktalarınızı listeleyin. Küçük örneklem, ölçme aracının sınırlılığı, beklenmedik bulgu gibi konuları jüriden önce siz bulun ve cevaplarını hazırlayın.
- Jüri üyelerinin çalışmalarına göz atın. Üyelerin uzmanlık alanını bilmek, hangi konularda soru gelebileceğini tahmin etmenizi sağlar.
- Prova savunma yapın. Danışmanınızdan, bir arkadaşınızdan ya da laboratuvar ekibinizden size soru sormasını isteyin; kendinizi kaydedip dinleyin.
- Açılış ve kapanışı hazırlayın. Sunumun başı ve sonu için ne söyleyeceğinizi bilmek kaygıyı azaltır; örnek metinler için tez savunmasında açılış ve kapanış konuşması maddesine bakın.
- Savunma gününü planlayın. Teknik kontrol, yanınıza alacaklarınız ve kıyafet için tez savunmasına ne giyilir maddesine göz atabilirsiniz. Heyecanınız yüksekse akademik sunum korkusu maddesindeki teknikler işe yarar.
Tez savunmasında sık yapılan hatalar
- Soruyu dinlemeden cevaba başlamak: Sorunun sonunu beklemeden cevap vermek, çoğu zaman sorulmayan bir şeye cevap vermekle sonuçlanır.
- Her eleştiriyi reddetmek: Hiçbir sınırlılığı kabul etmemek, eleştirel düşünme eksikliği olarak okunur.
- Her eleştiriyi kabul etmek: Gerekçeli kararlarınızdan hemen vazgeçmek de çalışmaya hâkim olmadığınız izlenimini verir.
- Tablolarını bilmemek: Kendi tezinizdeki bir değerin ne anlama geldiğini açıklayamamak, jürinin en çok dikkat ettiği noktalardandır.
- Uydurmak: Bilmediğiniz bir kaynağı biliyormuş gibi yapmak ya da tahmini bir rakam söylemek güveni sarsar.
- Uzun ve dağınık cevaplar: Kısa, doğrudan ve teze bağlı cevaplar her zaman daha etkilidir.
Kaynaklar ve resmî bağlantılar
- Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (Koç Üniversitesi'nde yayımlanan metin) — md. 9 ve md. 22
- Mevzuat Bilgi Sistemi — yönetmeliğin güncel resmî metni
- Yükseköğretim Kurulu (YÖK)
- YÖK Ulusal Tez Merkezi — alanınızdaki tezlerin sınırlılık ve öneri bölümleri
FAQ
Tez savunmasında jüri kaç soru sorar?
Sabit bir soru sayısı yoktur. Soru sayısı jüri üyelerinin sayısına, tezin kapsamına ve enstitünün sınav süresi uygulamasına göre değişir. Yönetmelik, sınavın tez sunumu ve ardından gelen soru-cevap bölümünden oluştuğunu söyler; sürenin ayrıntısı üniversitenin kendi lisansüstü yönetmeliğinde ve enstitü uygulamalarında belirlenir. Her jüri üyesinin birkaç soru ya da yorumla söz alacağını varsayarak hazırlanın.
Tez savunmasında bilmediğim bir soru gelirse ne yapmalıyım?
Bilmediğinizi dürüstçe söyleyin ve düşünce sürecinizi paylaşın. Örneğin bunun ilginç bir soru olduğunu, şu anda kesin bir cevabınız olmadığını ama konuya şu açıdan baktığınızı söyleyebilirsiniz. Uydurma bir cevap ya da biliyormuş gibi yapmak, bilgi eksikliğinden çok daha olumsuz bir izlenim bırakır. Gerekirse düşünmek için birkaç saniye istemek de normaldir.
Tez savunmasında düzeltme kararı ne demek?
Jüri tezi doğrudan kabul ya da ret etmek yerine bazı değişiklikler yapılmasını istiyor demektir. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'ne göre düzeltme kararı verilen öğrenci yüksek lisansta en geç üç, doktorada en geç altı ay içinde düzeltmeleri yapar ve tezini aynı jüri önünde yeniden savunur. Jürinin istediği değişiklikleri tutanaktan ve notlarınızdan eksiksiz listeleyin.
Tez savunmasına kimler katılabilir?
Yönetmeliğe göre tez sınavı dinleyicilere açıktır. Yüksek lisans maddesinde öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alan uzmanlarının katılabileceği belirtilir. Doktora savunmasında jürinin karar aşaması dinleyicilere kapalıdır. Aile ve arkadaşların katılımı gibi ayrıntılar için enstitünüzün uygulamasını önceden öğrenin; dinleyiciler soru-cevap bölümünde söz almaz, sorular jüriye aittir.
Doktora tez savunma jürisi kaç kişiden oluşur?
Yönetmeliğe göre doktora tez jürisi danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşur. Bunların üçü tez izleme komitesinde yer alan üyelerdir ve en az ikisi öğrencinin kendi kurumu dışından olmalıdır. Yüksek lisans jürisi ise danışman dâhil, en az biri kurum dışından üç ya da beş öğretim üyesinden oluşur. Kararlar salt çoğunlukla alınır.
Tez savunmasına nasıl hazırlanmalıyım?
Tezinizi baştan sona yeniden okuyun ve jüri gözüyle soru çıkarın. Sık sorulan soruları tezinize uyarlayarak kendi soru bankanızı oluşturun, zayıf noktalarınızı önceden belirleyip cevaplarını hazırlayın. Jüri üyelerinin uzmanlık alanlarına göz atın, danışmanınız ya da arkadaşlarınızla prova savunma yapın ve her tablonuzu ayrıntısıyla açıklayabilecek duruma gelin.
Thesis Writing: frequently asked
Tezde kabul edilebilir benzerlik oranı nedir?
Genellikle Turnitin benzerlik oranının %15-20 altında olması beklenir. Ancak önemli olan oranın kendisi değil, benzerliğin niteliğidir.
