ÖYP Nedir? Kaldırılmasının Ardından Kadro ve Mecburi Hizmet Durumu

Bu madde tek bir programın hikâyesine odaklanır: ÖYP neydi, nasıl sona erdi ve bu programdan geçenler için bugün ne geçerli? Bütün akademik kadroların (33/a, 50/d, öğretim görevlisi, öğretim üyesi) karşılaştırmasını arıyorsanız akademik kadro türleri ve farkları maddesine bakın; orada ÖYP yalnız kısa bir başlık olarak geçer.

ÖYP nedir?

ÖYP, açılımıyla Öğretim Üyesi Yetiştirme Programı, özellikle yeni kurulan üniversitelerin öğretim üyesi ihtiyacını karşılamak için kullanılan bir yetiştirme modeliydi. Kişi bir üniversitenin araştırma görevlisi kadrosuna atanır, lisansüstü eğitimini başka bir üniversitede yapar, doktorayı bitirince de kadrosunun bulunduğu üniversiteye döner ve orada çalışmaya devam ederdi.

Programın hukuki zemini 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun "öğretim elemanı yetiştirme" başlıklı 35. maddesidir. Bu madde, yükseköğretim kurumlarının kendi ihtiyaçları ve yeni kurulan kurumların ihtiyaçları için yurt içinde ve dışında öğretim elemanı yetiştireceğini söyler. Aynı madde YÖK'e, bir üniversitenin araştırma görevlisi kadrolarını araştırma ya da doktora çalışması için başka bir üniversiteye geçici olarak tahsis etme yetkisi verir.

ÖYP'de üç taraf vardı

• Kadronun bulunduğu üniversite: Araştırma görevlisini kadrosuna alan ve eğitim sonunda geri bekleyen kurum.
• Eğitimin yapıldığı üniversite: Lisansüstü programı yürüten ve öğrenciyi kabul eden kurum.
• YÖK: Kadronun geçici tahsisine karar veren ve programın çerçevesini çizen üst kuruluş.

"ÖYP'li" ifadesi bu yüzden bir kadro türünü değil, kişinin hangi yoldan yetiştiğini anlatır. Kadro yine bir araştırma görevlisi kadrosudur; ÖYP, bu kadronun nerede ve hangi taahhütle kullanıldığını belirleyen programdı.

ÖYP kaldırıldı mı? Program nasıl sona erdi?

Evet. ÖYP 2016'da sona erdi. 1 Eylül 2016 tarihli 674 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile ÖYP kapsamındaki 33/a araştırma görevlisi kadroları toplu olarak 50/d'ye dönüştürüldü. O tarihten bu yana ÖYP adıyla yeni araştırma görevlisi alımı yapılmıyor.

Bu dönüşümün pratik anlamı şuydu: 33/a kadrosu lisansüstü öğrenime bağlı değildir, 50/d ise doğrudan öğrenciliğe bağlıdır. Dönüşümden sonra ÖYP'lilerin görevi de öğrenciliklerinin sürmesine bağlandı. Bugünkü Kanun metninde 50/d'nin kuralı açıktır: lisansüstü öğrenciler her defasında bir yıl için araştırma görevlisi kadrosuna atanabilir.

ÖYP'nin kaldırılmasından sonra kadro durumu ne oldu?

Kadro açısından en önemli değişiklik, 33/a'dan 50/d'ye geçişti. Bu iki statünün Kanun'daki kuralları birbirinden belirgin biçimde ayrılır:

Dönüşümden sonra doktorasını bitiren bir ÖYP'linin önündeki soru, 50/d görevi sona erdiğinde nasıl bir kadroya geçeceğiydi. Bu noktada iki yol öne çıkar: üniversitenin 50/d'den 33/a'ya geçiş esasları ve doktor öğretim üyesi kadro ilanları. 50/d'nin işleyişi için 50/d kadrosu nedir, geçişin koşulları ve 2023'teki toplu geçiş düzenlemesi için 50/d'den 33/a'ya geçiş maddesine bakabilirsiniz.

Eski ÖYP'lilerde mecburi hizmet nasıl işler?

Mecburi hizmetin genel kuralı 2547 sayılı Kanun'un 35. maddesindedir. 2014'te 6569 sayılı Kanun'la değişen fıkraya göre yurt içinde ya da yurt dışında yetiştirilen öğretim elemanları, genel hükümlere göre bağlı oldukları yükseköğretim kurumunda mecburi hizmetlerini yerine getirmek zorundadır. Fıkra dört kural koyar:

1. Mecburi hizmet, bağlı olunan yükseköğretim kurumunda yapılır.
2. Eş durumu ve sağlık mazereti dışında başka yükseköğretim kurumlarında ya da kamu kurum ve kuruluşlarında yapılamaz.
3. Bu yükümlülüğü yerine getirmeyenlere yükseköğretim kurumlarında görev verilmez.
4. Özel kanunlarla getirilen mecburi hizmetler bu hükmün dışındadır.

Mecburi hizmetin süresi 35. maddede sayıyla yazmaz; madde "genel hükümlere göre" der. Bu yüzden kesin süreyi, hangi dönemlerin süreye sayılacağını ve borçlanma koşullarını size söyleyebilecek yer, imzaladığınız taahhüt ve kadronuzun bulunduğu üniversitenin personel birimidir.

ÖYP'nin sona ermesiyle ÖYP'lilerin mecburi hizmet yükümlülüğünün nasıl etkilendiği, kişinin hangi tarihte hangi işlemle görevlendirildiğine ve sonraki düzenlemelere bağlıdır. Genel bir cümleyle "kalktı" ya da "aynen sürüyor" demek yanıltıcı olur. Dosyanız için geçerli kuralı yazılı olarak sorun ve cevabı saklayın.

ÖYP'nin yerine bugün hangi yollar var?

Bugün ÖYP adıyla yürüyen bir program yoktur; ama başka bir üniversitede doktora yapmak ya da merkezi bir yoldan araştırma görevlisi olmak isteyenler için bugün de işleyen düzenlemeler vardır:

Öncelikli alanlar düzenlemesi neyi öngörüyor?

YÖK'ün yayımladığı "Öncelikli Alanlardaki Doktora Programlarına Öğrenci Seçilmesi ve Bu Öğrencilerin Araştırma Görevlisi Kadrolarına Atanmalarına ve Diğer Hususlara İlişkin Usul ve Esaslar" 16.07.2026'dan itibaren geçerlidir. Metne göre kontenjanları Yükseköğretim Yürütme Kurulu belirler, başvurular YÖK'ün elektronik ekranından yapılır ve adayın giriş sınavının yapıldığı yılın 1 Ocak'ı itibarıyla 35 yaşını doldurmamış olması gerekir.

Ön değerlendirmede ALES puanının %40'ı, yabancı dil puanının %30'u ve lisans mezuniyet notunun %30'u alınır; kontenjanın dört katı aday merkezi yazılı sınava çağrılır. Yazılı sınavda 70'in altı başarısızdır. Nihai puanda yazılı sınav %30, lisans notu %25, ALES %25 ve yabancı dil %20 ağırlık taşır. Bu yoldan atananların doktorayı Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'ndeki azami süreler içinde bitirmesi gerekir; bitiremeyenlerin araştırma görevlisi kadrosuyla ilişiği kesilir.

Bu düzenleme ÖYP gibi "bir üniversitenin kadrosu, başka üniversitede eğitim" modeli kurmaz; adaylar doktora öğrencisi olacakları programa yerleşir ve orada eğitim görür. Burs yoluyla desteklenen doktora için ayrıca YÖK 100/2000 doktora bursu maddesine bakabilirsiniz.

Eski ÖYP'liyseniz adım adım ne yapmalısınız?

1. Belgelerinizi toplayın. İlk atama kararı, YÖK'ün görevlendirme ya da tahsis yazısı, imzaladığınız taahhütname, 50/d'ye dönüşüm işlemi ve sonraki atamalar.
2. Bugünkü statünüzü yazılı olarak öğrenin. Kadronuzun hangi maddeye dayandığını ve atama sürenizin ne zaman dolduğunu personel biriminize dilekçeyle sorun.
3. Mecburi hizmet durumunuzu netleştirin. Yükümlülüğün olup olmadığını, varsa süresini ve hangi kurumda yapılacağını yazılı cevapla belgeleyin.
4. Doktora bitmeden plan yapın. 50/d'deyseniz görev öğrenimle birlikte sona erer. Üniversitenizin 50/d'den 33/a'ya geçiş esaslarını ve doktor öğretim üyesi ilanlarını önceden izleyin; güncel ilanlar için akademik ilanlar sayfasına bakabilirsiniz.
5. Ayrılmayı düşünüyorsanız önce sonuçları öğrenin. Mecburi hizmet tamamlanmadan ayrılmanın borç ya da görev yasağı doğurup doğurmayacağını, başka bir kuruma başvurmadan önce sorun.

Araştırma görevlilerinin izin, ders yükü ve yeniden atama gibi genel hakları için araştırma görevlisi hakları maddesine bakabilirsiniz.

ÖYP hakkında yanlış bilinenler

• "ÖYP bir kadro türüdür." Değildir. ÖYP bir yetiştirme programıydı; kadro yine araştırma görevlisi kadrosuydu ve hangi maddeye dayandığı ayrıca önemlidir.
• "ÖYP geri geldi." ÖYP adıyla yeni alım yoktur. Duyduğunuz ilanın öncelikli alanlar düzenlemesi mi, 35. madde görevlendirmesi mi, yoksa sıradan bir 50/d ilanı mı olduğunu metinden okuyun.
• "ÖYP bitti, mecburi hizmet de bitti." Bu cümle herkes için doğru değildir. Mecburi hizmetin kuralı 35. maddede durur; kişisel durum belgelere bakılarak belirlenir.
• "Doktora bitince kadro garanti." 50/d statüsünde görev öğrenimle birlikte sona erer. Kadroda kalmak için ayrı bir atama gerekir.
• "35. madde ile ÖYP aynı şeydir." ÖYP 35. maddeye dayanan bir programdı; 35. madde ise programdan bağımsız olarak yürürlükte kalan kanun hükmüdür.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• YÖK: Öncelikli Alanlardaki Doktora Programlarına Öğrenci Seçilmesi ve Araştırma Görevlisi Kadrolarına Atanmalarına İlişkin Usul ve Esaslar
• Yükseköğretim Kurulu: kadro, görevlendirme ve lisansüstü eğitim duyuruları
• Mevzuat Bilgi Sistemi: 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun güncel metni (33, 35 ve 50. maddeler)
• Resmî Gazete: kanun ve kanun hükmünde kararname metinleri