Doktora Tez Jürisi Nasıl Oluşur? Kaç Kişi, Kimler Olabilir?

Bu madde savunmanın kendisini değil, savunmadan önceki aşamayı anlatır: jüri kaç kişiden oluşur, kimler üye olabilir, öneriyi kim yapar, onayı kim verir ve bu süreçte öğrenci olarak sizin payınız nedir. Savunmada jürinin ne sorduğunu ve nasıl cevap vereceğinizi tez savunma soruları ve cevaplama maddesinde bulabilirsiniz.

Doktora tez jürisi kaç kişidir?

Ulusal kural açıktır: doktora tez jürisi danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşur. Yönetmeliğin doktora tezinin sonuçlanmasını düzenleyen 22. maddesi bu beş kişiye iki şart bağlar. Üyelerin üçü öğrencinin tez izleme komitesinde yer alan öğretim üyeleridir; en az ikisi ise öğrencinin kayıtlı olduğu yükseköğretim kurumunun dışındandır.

Bu iki şart birlikte düşünüldüğünde jürinin iskeleti büyük ölçüde baştan bellidir. TİK zaten üç kişidir: danışman, anabilim dalı içinden bir üye ve anabilim dalı dışından bir üye. Bu üç kişi jüride yer alır, kalan iki koltuk için yeni üye seçilir. Kurum dışından en az iki üye şartı ise bu iki yeni üyeyle ya da TİK'teki dış üyenin başka bir üniversiteden olmasıyla karşılanır.

Yönetmelik iki özel durumu da düzenler. İkinci tez danışmanı, oy hakkı olmaksızın jüride yer alabilir; kimin ikinci danışman olabileceğini ve nasıl atandığını ikinci tez danışmanı (eş danışman) maddesinde anlattık. Danışmanın oy hakkının bulunmadığı bir durumda ise jüri altı öğretim üyesinden oluşur. Bu ikinci hâl seyrek görülür; sizin dosyanızda böyle bir durum varsa enstitünüzden yazılı bilgi isteyin.

Doktora ve yüksek lisans tez jürisi arasındaki farklar

Yüksek lisans ve doktora jürileri sık karıştırılır; bir de aynı dönemde karşınıza çıkan tez izleme komitesi ve yeterlik jürisi vardır. Aşağıdaki tablo, ulusal yönetmeliğe göre bu dört kurulu yan yana koyar.

Yüksek lisansta ikinci danışmanla ilgili bir ayrıntı vardır: jüri üç kişiyse ikinci tez danışmanı jüri üyesi olamaz. Beş kişilik yüksek lisans jürisi için yönetmelik bu yasağı koymaz; bazı üniversiteler kendi metinlerinde ikinci danışmanın beş kişilik jüride üye olabileceğini ayrıca yazar. TİK'in kuruluşu ve toplantı düzeni için tez izleme komitesi süreci maddesine, yeterlik jürisi için doktora yeterlik sınavı nasıl yapılır maddesine bakabilirsiniz.

Tez jürisinde kimler olabilir? Üye koşulları

Ulusal yönetmelikten çıkan koşullar şunlardır:

• Öğretim üyesi olmak: Asıl üyelerin profesör, doçent ya da doktor öğretim üyesi olması gerekir.
• Danışman: Tez danışmanı jürinin doğal üyesidir; jüri onunla birlikte sayılır.
• TİK üyeleri (doktora): Jürinin üç üyesi tez izleme komitesinden gelir. TİK'te daha önce üye değişikliği yapıldıysa jüriye hangi üyelerin gireceğini öneri aşamasında enstitünüzle netleştirin.
• Kurum dışı üyeler: Doktorada en az iki, yüksek lisansta en az bir üye başka bir yükseköğretim kurumundan olmalıdır. Aynı üniversitenin başka bir fakültesinden gelen üye "kurum dışı" sayılmaz.
• Alan uygunluğu: Yönetmelik ayrıca bir alan şartı yazmasa da önerilen üyelerin tez konusunda yetkin olması beklenir; öneriyi değerlendiren anabilim dalı ve enstitü yönetim kurulu buna bakar.

Ulusal yönetmelik bir çerçevedir. Üniversiteler kendi lisansüstü yönetmeliklerinde ve enstitü yönergelerinde ek koşullar koyabilir: yedek üye belirlenmesi, emekli öğretim üyelerinin jüriye alınıp alınamayacağı, yakın akrabalık ya da ortak çalışma gibi çıkar çatışması kuralları, jüri üyelerinden savunma öncesi kişisel rapor istenmesi bunlardandır. Örneğin ODTÜ'nün lisansüstü yönetmeliği doktora jürisinin en az iki üyesinin üniversite dışından olmasını ve ikinci danışmanın oy hakkı olmadan jüride yer alabilmesini ulusal metinle aynı biçimde düzenler; yedek üye için ayrı bir hüküm içermez. Kendi enstitünüzün metnini mutlaka okuyun.

Tez jürisi nasıl oluşur? Adım adım süreç

Ayrıntılar üniversiteden üniversiteye değişse de doktorada süreç genellikle şu sırayla ilerler:

1. Ön koşulları tamamlayın. Doktora tezi, en az üç TİK raporu sunulmadan sonuçlandırılamaz. Ayrıca üniversitenizin aradığı başka şartlar (yayın, ders, süre) varsa savunma öncesinde tamamlanmış olmalıdır.
2. Tezi yazım kurallarına uygun hâle getirin. Tez, senatonun kabul ettiği yazım kurallarına göre yazılır. Danışman tezin bu kurallara uygunluğu ve savunulabilir olduğu hakkında görüş verir.
3. Benzerlik raporu alınır. Enstitü, intihal yazılım programı raporunu alıp danışmana ve jüri üyelerine gönderir. Raporda gerçek bir intihal tespit edilirse tez, gerekçesiyle karar için enstitü yönetim kuruluna gider.
4. Jüri önerilir. Danışman ve anabilim dalı başkanlığı jüri önerisini hazırlar. Çoğu enstitüde bunun için hazır bir form vardır; form, asıl ve varsa yedek üyelerin unvanını, kurumunu ve TİK üyesi olup olmadığını gösterir.
5. Enstitü yönetim kurulu atar. Jüri, enstitü yönetim kurulunun onayıyla kesinleşir. Kurul öneriyi aynen kabul edebilir ya da değişiklik isteyebilir. Bu kararın ne anlama geldiğini EYK kararı nedir maddesinde anlattık.
6. Tez jüriye ulaştırılır. Tez, jüri üyelerine teslim edilir. Teslimin basılı mı elektronik mi olacağını enstitü belirler.
7. Savunma yapılır. Jüri üyeleri tezin kendilerine teslim edildiği tarihten itibaren en geç bir ay içinde toplanır ve öğrenciyi savunmaya alır. Savunma dinleyicilere açıktır; doktorada jüri kararı dinleyicilere kapalı olarak verilir.

Yüksek lisansta TİK raporu şartı yoktur; onun dışında sıra benzerdir. Savunmaya gitmeden önce dosyanızı gözden geçirmek için tez teslim kontrol listesi işinize yarar.

Jüriyi öğrenci seçebilir mi?

Hayır, en azından resmî olarak. Yönetmelik öneri yetkisini danışmana ve anabilim dalı başkanlığına, atama yetkisini enstitü yönetim kuruluna verir. Öğrencinin jüri üzerinde resmî bir öneri ya da veto hakkı yoktur.

Uygulamada ise danışmanlar çoğu zaman öğrenciyle konuşarak isim belirler. Bu konuşmada sizin katkınız değerlidir: tezinizin dayandığı literatürü en iyi siz bilirsiniz. Ancak bir öğretim üyesine jüri olup olmayacağını kendiniz sormadan önce danışmanınıza danışın. Davet genellikle danışmandan gider ve resmî atama yönetim kurulu kararıyla olur.

Belirli bir öğretim üyesiyle ciddi bir çıkar çatışmanız ya da geçmişe dayanan bir sorununuz varsa bunu danışmanınıza öneri aşamasında söyleyin. Atama kararı çıktıktan sonra değişiklik istemek hem daha zor hem daha yavaştır. Danışmanla ilişkiniz sorunluysa tez danışmanı değiştirme maddesi seçeneklerinizi anlatır.

Jüri üyesi değişirse ya da savunmaya katılamazsa ne olur?

Ulusal yönetmelik, atanmış bir üyenin savunmaya katılamaması hâlini ayrıntılı düzenlemez. Bu boşluğu üniversiteler doldurur. Yaygın çözümler şunlardır:

• Yedek üye: Birçok enstitü jüri önerisinde yedek üye de ister. Asıl üye gelemezse yerine aynı nitelikteki yedek üye girer; kurum dışı üye yerine kurum dışı yedeğin girmesi gerekir.
• Yeni atama: Yedek yoksa ya da yedek de katılamıyorsa enstitü yönetim kurulu yeni bir üye atar. Bu durumda savunma tarihi kayabilir.
• Uzaktan katılım: Bazı üniversiteler jüri üyelerinin video konferansla katılmasına izin verir. Bu imkân her yerde yoktur; varsa koşulları enstitü yönergesinde yazar.

Jüri kararını salt çoğunlukla verdiği için beş kişilik jüride üye sayısının eksik kalması kararın geçerliliğini tartışmalı hâle getirebilir. Bu yüzden bir üyenin gelemeyeceği anlaşılırsa savunmayı eksik jüriyle yapmak yerine enstitüye hemen haber verin.

Sık yapılan hatalar

• TİK raporlarını saymamak: Doktorada üç TİK raporu tamamlanmadan jüri önerisi hazırlamak, dosyanın enstitüden geri dönmesine yol açar.
• "Kurum dışı" şartını yanlış anlamak: Aynı üniversitenin başka fakültesindeki üye kurum dışı sayılmaz. Doktorada en az iki üye başka bir yükseköğretim kurumundan olmalıdır.
• Unvanı kontrol etmemek: Doktoralı ama öğretim üyesi olmayan bir uzmanı asıl üye olarak önermek, ulusal yönetmeliğe uymaz.
• Takvimi son ana bırakmak: Öneri, yönetim kurulu toplantısı, tezin jüriye ulaşması ve bir aylık toplanma süresi art arda gelir. Azami sürenizin sonuna yaklaşıyorsanız bu adımları birkaç ay önceden planlayın.
• Enstitü yönergesini okumamak: Yedek üye, kişisel rapor, form ve teslim biçimi gibi ayrıntılar ulusal metinde değil, kendi üniversitenizin düzenlemesinde yazar.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Yükseköğretim Kurulu, mevzuat ve lisansüstü eğitim düzenlemeleri: https://www.yok.gov.tr
• Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (RG 20.04.2016, sayı 29690), resmî metin: https://www.mevzuat.gov.tr
• Yönetmeliğin Koç Üniversitesi tarafından yayımlanan kopyası: Koç Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (PDF)
• Bir üniversite örneği: ODTÜ Lisansüstü Eğitim-Öğretim Yönetmeliği
• Ulusal Tez Merkezi: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/