Doktora Yeterlik Sınavı Nasıl Yapılır? Jüri, Yazılı-Sözlü Aşama ve Geçme Notu

Bu madde sınavın nasıl kurulduğunu, kimin değerlendirdiğini ve notun nasıl verildiğini anlatır. Nasıl çalışacağınızı, hangi soru tiplerinin geldiğini ve haftalık hazırlık planını doktora yeterlik sınavına hazırlık maddesinde bulabilirsiniz. Aşağıdaki kurallar YÖK'ün Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 19. maddesine dayanır; üniversitenizin yönetmeliği ve enstitü yönergesi ayrıntıları belirler.

Yeterlik sınavına kimler, ne zaman girer?

Yönetmeliğe göre yeterlik sınavına derslerini ve seminerini tamamlayan öğrenci girer. Sınav, öğrencinin alanındaki temel konu ve kavramlara hâkim olup olmadığını ve doktora çalışmasına yetecek araştırma derinliğine ulaşıp ulaşmadığını ölçer.

Sınavın zamanını üniversite senatosunun düzenlemesi belirler, ancak bir üst sınır vardır: yüksek lisans derecesiyle kabul edilen öğrenci en geç beşinci yarıyılın, lisans derecesiyle kabul edilen öğrenci en geç yedinci yarıyılın sonuna kadar sınava girmelidir. Bir öğrenci bir yılda en fazla iki kez yeterlik sınavına girebilir. Bu sürelerin doktoranın toplam takvimindeki yeri için doktora kaç yıl sürer maddesine, lisans üzerinden doktora yapanlar için bütünleşik doktora maddesine bakabilirsiniz.

Sınav ayları üniversiteye göre değişir. Örneğin İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü'nün bütünleşik doktora talimatında yeterlik sınavları yılda iki kez, mayıs ve aralık aylarında yapılır. Sizin enstitünüzün takvimi farklı olabilir; akademik takvimi ve enstitü duyurularını izleyin.

Yeterlik sınavını kim düzenler? Komite ve jüri farkı

Sınav sürecinde iki ayrı kurul görev yapar ve sık karıştırılır. Biri sınavı organize eden komite, öbürü sizi değerlendiren jüridir.

Yönetmelik, danışmanın jüride oy hakkı olup olmadığına ilgili kurulun karar vereceğini de söyler; danışmanın oy hakkı yoksa jüri altı kişiden oluşur. Uygulamada çoğu kurumda jüri beş kişidir, ama kendi enstitünüzün kuralını kontrol edin.

Adım adım: Yeterlik sınavı nasıl yürür?

Ayrıntılar kurumdan kuruma değişse de süreç genellikle şu sırayla ilerler:

1. Ders ve seminerin tamamlanması: Öğrenci yeterliğe girebilmek için derslerini ve seminerini bitirir. Bazı üniversiteler ayrıca bir not ortalaması şartı arar.
2. Başvuru: Enstitünün belirlediği tarihlerde, çoğunlukla danışman onayıyla ve enstitü formuyla başvurulur. Bazı kurumlarda başvurmamak da başarısızlık sayılır; örneğin yukarıda anılan İKÇÜ talimatında sınava başvurmayan ya da girmeyen öğrenci başarısız kabul edilir.
3. Jürinin belirlenmesi: Komite, danışman dâhil beş kişilik jüriyi oluşturur; enstitü yönetim kurulu süreçleri kurum yönetmeliğine göre işler.
4. Yazılı sınav: Sorular jüri ya da komite tarafından hazırlanır. Yazılıda başarısız olan öğrenci sözlüye alınmaz.
5. Sözlü sınav: Yazılıyı geçen öğrenci jüri önünde sözlüye girer. Yönetmeliğe göre sınav toplantıları öğretim elemanları, lisansüstü öğrenciler ve alan uzmanlarından oluşan dinleyicilere açıktır.
6. Jüri kararı: Jüri yazılı ve sözlü sonuçları birlikte değerlendirip salt çoğunlukla “başarılı” ya da “başarısız” kararı verir.
7. Bildirim: Karar, sınavı izleyen üç gün içinde anabilim dalı başkanlığınca tutanakla enstitüye bildirilir.
8. Sonrası: Başarılı öğrenci için bir ay içinde tez izleme komitesi kurulur ve öğrenci en geç altı ay içinde tez önerisini savunur.

Yazılı sınav nasıl yapılır?

Ulusal yönetmelik yazılı sınavın biçimini ayrıntılı belirlemez; bu, anabilim dalının ve komitenin kararıdır. Bu yüzden iki üniversitedeki yeterlik sınavı birbirine hiç benzemeyebilir. Karşınıza çıkabilecek başlıca düzenlemeler şunlardır:

• Klasik, kapalı kitap sınav: Belirli bir sürede, gözetim altında açık uçlu sorular cevaplanır. En yaygın biçim budur.
• Alan ve yan alan bölümleri: Sınav, ana alan ve bir ya da iki yan alan için ayrı bölümlere ayrılabilir; her bölüm ayrı jüri üyelerince okunabilir.
• Evde yazılan (take-home) metin: Bazı programlar belirli bir sürede teslim edilecek uzun bir deneme ya da literatür değerlendirmesi ister.
• Makale ya da proje değerlendirmesi: Verilen bir çalışmanın yöntemini eleştirmek ya da kısa bir araştırma tasarımı yazmak istenebilir.

Hangi biçimin uygulanacağı, kaç saat süreceği ve hangi konuları kapsayacağı enstitü yönergesinde ya da anabilim dalı duyurusunda yazar. Yazmıyorsa danışmanınızdan yazılı bilgi isteyin; hazırlık yöntemi biçime göre tamamen değişir.

Sözlü sınav nasıl yapılır?

Sözlü sınav, yazılıyı geçen öğrencinin jüri karşısında soruları cevapladığı bölümdür. Jüri yazılıdaki cevaplarınızı derinleştirebilir, yazılıda hiç sorulmamış konulara geçebilir ya da tez fikrinizi alanın kuramsal çerçevesine nasıl yerleştirdiğinizi sorabilir. Her jüri üyesinin soru sorması olağandır.

Sınav dinleyicilere açık olduğu için salonda başka öğrenciler ve öğretim elemanları bulunabilir. Bu, jürinin kararını dinleyicilerin önünde vereceği anlamına gelmez; değerlendirme jüriye aittir ve sonuç tutanakla bildirilir. Sözlü sınavın süresi ve soru düzeni kurumdan kuruma değişir; ulusal yönetmelikte süre yazmaz.

Yeterlik sınavı kaç puanla geçilir? Not nasıl hesaplanır?

Bu en çok aranan sorudur ve cevabı üniversiteden üniversiteye değişir. Ulusal yönetmelik yazılı ve sözlü sınavların ağırlıklarını ve notun nasıl hesaplanacağını yükseköğretim kurumlarının kendi yönetmeliklerine bırakır. Yani “yeterlik 70 ile mi geçilir, 75 ile mi?” sorusunun tek bir ülke geneli cevabı yoktur.

Doğrulanmış bir örnek: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü'nün bütünleşik doktora talimatında (Rev. 01, 18.09.2023) yazılı ve sözlü sınavın her biri toplam sınavın %50'sini oluşturur, her jüri üyesi her aşamayı 100 üzerinden puanlar ve başarı notu 75 ve üzeridir. Aynı talimatta da jüri, üyelerin puanlarını ayrı ayrı dikkate alarak salt çoğunlukla karar verir. Başka bir üniversitede ya da aynı üniversitenin başka bir enstitüsünde kural farklı olabilir.

Kurumlarda görülen hesaplama biçimleri

Aşağıdaki tablodaki sayılar varsayımsaldır; yalnız kuralların nasıl farklı sonuç doğurduğunu göstermek içindir. Kendi eşiğinizi üniversitenizin yönetmeliğinden okuyun.

Tablo, aynı puanların kurala göre hem başarı hem başarısızlık getirebileceğini gösteriyor. Yönetmeliğinizde eşiğin her bölüme ayrı mı yoksa toplama mı uygulandığı açık değilse, sınavdan önce enstitüden yazılı açıklama isteyin.

Salt çoğunluk ne demek?

Jüri beş kişiyse kararın çıkması için en az üç üyenin aynı yönde oy vermesi gerekir. Bazı kurumlarda karar, üyelerin verdiği puanlara bakılarak oluşturulur: örneğin üyelerin çoğunluğu eşiğin üzerinde puan vermişse öğrenci başarılı sayılır. Bu uygulama da kurumun yönetmeliğine ve tutanak biçimine bağlıdır.

Sınav sonucu: başarılı, ek ders ya da başarısız

Başarısızlık hâlinde tekrarda hangi bölüme girileceğini, mazeret ve ilişik kesilme durumlarını doktora yeterlik sınavına kaç kez girilir maddesinde ayrıntılı anlattık. Başarılı olduktan sonraki adımlar için tez izleme komitesi (TİK) süreci ve tez önerisi savunması maddelerine bakabilirsiniz.

Yeterlik sınavı sonucuna itiraz edilebilir mi?

Ulusal yönetmeliğin yeterlik maddesi ayrı bir itiraz yolu tanımlamaz. Bununla birlikte birçok üniversitenin yönetmeliğinde sınav sonuçlarına itiraz için bir usul ve süre bulunur; bu genellikle maddi hata (puanların yanlış toplanması, tutanağın eksik doldurulması gibi) incelemesi şeklindedir. Jürinin bilimsel değerlendirmesinin yeniden yapılması ise çoğu zaman bu kapsamda değildir.

İtiraz düşünüyorsanız önce enstitünüzün yönetmeliğindeki süreyi kontrol edin, dilekçenizi gerekçeli ve kısa yazın, sınav tutanağını görmek isteyin. İdari yargı yolu da vardır, ama dava açma süreleri sınırlıdır; bu aşamada hukuki destek almanız gerekir. Öğrenci olarak hangi haklara sahip olduğunuzu lisansüstü öğrenci hakları maddesinde bulabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

• Ulusal yönetmeliği okuyup yetinmek: Geçme notu, ağırlıklar ve sınav ayları üniversite yönetmeliğinde ve enstitü yönergesinde yazar.
• Komiteyle jüriyi karıştırmak: Sizi değerlendiren, komitenin oluşturduğu jüridir; dış üyeler de jüriye girer.
• Başvuru tarihini kaçırmak: Bazı kurumlarda başvurmamak ya da sınava girmemek başarısızlık sayılır ve hakkınızdan düşer.
• Eşiğin nasıl uygulandığını sormamak: Toplamda mı, her bölümde mi? Cevap, sonucunuzu değiştirebilir.
• Ek ders kararını önemsememek: Jürinin istediği ek dersler başarılmadan sonraki aşamalarda sorun çıkabilir.
• Tutanağı istememek: Başarısızlık hâlinde jürinin hangi bölümde eksik bulduğunu yazılı olarak öğrenmek, ikinci deneme için en değerli bilgidir.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (RG 20.04.2016, sayı 29690; Koç Üniversitesi'nin yayımladığı metin) — md. 19 yeterlik sınavı, md. 20–21 TİK ve tez önerisi
• İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi FBE Bütünleşik Doktora Eğitim ve Mezuniyet Süreci Yürütme Talimatı — bir üniversite uygulaması örneği
• Mevzuat Bilgi Sistemi — yönetmeliğin ve üniversite lisansüstü yönetmeliklerinin güncel metni
• Yükseköğretim Kurulu (YÖK)