İkinci Tez Danışmanı (Eş Danışman) Nedir, Nasıl Atanır?

Bu madde mevcut danışmanınızı koruyarak ikinci bir danışman eklemeyi anlatır: hangi durumda istenir, kim olabilir, nasıl atanır ve tez izleme komitesi ile jüride rolü nedir. Danışmanınızı tamamen değiştirmek istiyorsanız dilekçe, gerekçe ve süreç tez danışmanı değiştirme maddesinde anlatılıyor.

İkinci tez danışmanı (eş danışman) nedir?

İkinci tez danışmanı, asıl danışmanın uzmanlığını tamamlayan bir alanda tezinize akademik destek veren ikinci kişidir. Asıl danışmanın yerini almaz: tezin yürütülmesinden, enstitüye karşı resmî işlemlerden ve tezin savunulabilir olduğu görüşünü vermekten asıl danışman sorumludur.

Ulusal yönetmelik bu kişiye "ikinci tez danışmanı" der. Üniversiteler kendi metinlerinde farklı adlar kullanabilir: ODTÜ'nün lisansüstü yönetmeliği "eş danışman" ifadesini kullanır, Batman Üniversitesi'nin danışman yönergesinde "ilave tez danışmanı" ve "ortak danışmanlık" ifadeleri de geçer. Gündelik dilde "ortak danışman", İngilizce metinlerde "co-advisor" ya da "co-supervisor" de denir. Hangi ad kullanılırsa kullanılsın, kurallar için kendi üniversitenizin metnine bakın.

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği ne diyor?

Ulusal yönetmelik ikinci tez danışmanını birkaç maddede düzenler. Aşağıdaki tablo, Koç Üniversitesi'nin yayımladığı yönetmelik kopyasındaki hükümleri özetler.

Kimler ikinci danışman olabilir?

Yönetmeliğe göre ikinci tez danışmanı üniversitenin kadrosunda olmak zorunda değildir; en az doktora derecesine sahip olması yeterlidir. Bu da asıl danışmandan farklı bir durumdur: asıl danışman kural olarak üniversitenin kendi kadrosundaki öğretim üyeleri arasından önerilir. İkinci danışman için sık görülen profiller şunlardır:

• Aynı üniversitenin başka bir anabilim dalındaki öğretim üyesi (disiplinler arası tezlerde en yaygın seçenek).
• Başka bir üniversitedeki öğretim üyesi.
• Doktoralı olarak bir kamu kurumunda, araştırma merkezinde ya da sanayide çalışan araştırmacı.

Üniversiteler bu çerçeveye ek şartlar koyabilir. Yurt dışındaki bir araştırmacının ikinci danışman olup olamayacağı, ikinci danışmanlığın öğretim üyesinin danışmanlık sayısına nasıl yansıyacağı ve bir ücret ödenip ödenmeyeceği gibi konular üniversite metinlerinde düzenlenir. Örneğin Batman Üniversitesi'nin yönergesi, iki ortak danışmanlığı olan öğretim üyesinin bir danışmanlığa sahip sayılacağını ve ikinci danışmana danışmanlığı nedeniyle ücret ödenmeyeceğini yazar.

Hangi durumlarda ikinci danışman istenir?

Yönetmeliğin ölçütü "tez çalışmasının niteliğinin birden fazla tez danışmanı gerektirmesi"dir. Bu genellikle şu durumlarda gerekçe olur:

• Disiplinler arası konu: Örneğin eğitim bilimlerindeki bir tezin yapay zekâ modelleme gerektirmesi ya da bir mühendislik tezinin klinik veri kullanması.
• Yöntem uzmanlığı: Asıl danışmanın alanına hâkim olduğu ama tezde kullanılacak özel bir analiz ya da deney yönteminde uzman bir isme ihtiyaç duyulması.
• Kurum dışı altyapı: Verinin, laboratuvarın ya da sahanın başka bir kurumda olması ve orada çalışan doktoralı bir araştırmacının süreci yakından izleyebilmesi.
• Sanayi ya da proje iş birliği: Tezin bir şirketle ya da dış destekli bir projeyle birlikte yürütülmesi.

Danışmanınızla kişisel bir uyuşmazlık yaşıyorsanız ikinci danışman çoğu zaman çözüm değildir; sorun asıl danışmanla ilişkideyse önce danışmanlık ilişkisi yönetimi maddesindeki önerilere, gerekirse danışman değişikliğine bakın.

Adım adım: ikinci danışman nasıl atanır?

Süreç üniversiteden üniversiteye değişir, ancak örnek yönergelerde akış genel olarak şöyledir. Batman Üniversitesi'nin yönergesinde ikinci danışman, anabilim dalının gerekçeli önerisi üzerine enstitü yönetim kurulu kararıyla atanır.

1. Asıl danışmanınızla konuşun. İkinci danışman talebini asıl danışmanınızın desteğiyle götürmek hem süreci kolaylaştırır hem ilişkiyi korur. Talebin gerekçesini birlikte netleştirin.
2. Aday ikinci danışmanla görüşün. Kişinin bu görevi kabul edip etmediğini, ne ölçüde zaman ayırabileceğini ve iletişimin nasıl yürüyeceğini baştan konuşun.
3. Gerekçeyi yazılı hâle getirin. Tezin hangi bölümünde, hangi uzmanlığa neden ihtiyaç duyulduğunu bir iki paragrafta açıklayın. "Konu disiplinler arasıdır" demek yerine somut olarak hangi yöntem ya da alt alan gerektiğini yazın.
4. Enstitünün formunu ya da dilekçe biçimini kullanın. Birçok enstitü bu iş için bir form yayımlar; formda adayın özgeçmişi ve kurum bilgisi istenebilir.
5. Anabilim dalı kurulu kararını bekleyin. Talep anabilim dalında görüşülür ve öneri olarak enstitüye gönderilir.
6. Enstitü yönetim kurulu kararıyla atama kesinleşir. Karar çıkmadan ikinci danışmanın adını tez önerisi ya da tez kapağında kullanmayın.

İkinci danışmanın tez izleme komitesi ve jürideki yeri

İkinci danışmanın resmî süreçlerdeki rolü sınırlıdır ve en çok karışıklık bu noktada yaşanır.

• Tez izleme komitesi: Ulusal yönetmeliğe göre ikinci tez danışmanı dilerse komite toplantılarına katılabilir. Komite yine üç öğretim üyesinden oluşur; ikinci danışmanın katılımı onu komitenin üyesi yapmaz. Komitenin işleyişi için tez izleme komitesi (TİK) süreci maddesine bakın.
• Doktora jürisi: İkinci tez danışmanı oy hakkı olmaksızın jüride yer alabilir. Yani savunmada bulunabilir, ama kararda oyu sayılmaz. Jürinin kaç kişiden oluştuğu ve nasıl atandığı için doktora tez jürisi nasıl oluşur maddesine bakın.
• Yüksek lisans jürisi: Üç kişilik jüride ikinci tez danışmanı jüri üyesi olamaz. Beş kişilik jüri için ulusal yönetmelik bu yasağı koymaz; ODTÜ'nün yönetmeliği beş kişilik jüride öğretim üyesi olan eş danışmanın jüri üyesi olabileceğini açıkça yazar.

Bazı üniversiteler daha kısıtlayıcı kurallar koyar. Örneğin Batman Üniversitesi'nin yönergesi ikinci danışmanın jüri üyesi ve tez izleme komitesi üyesi olamayacağını ve uzmanlık alan dersi açamayacağını yazar. Bu, ulusal yönetmelikteki "toplantılara katılabilir" ve "oy hakkı olmadan jüride yer alabilir" hükümleriyle birlikte okunmalıdır: ikinci danışman bu kurullarda bulunabilir ama üye olarak oy kullanmaz.

İki danışmanla verimli çalışmak için öneriler

Atama resmîleştikten sonra asıl iş, iki danışmanla aynı yöne ilerlemektir. Şu alışkanlıklar çoğu sorunu baştan önler:

1. Üçlü bir başlangıç toplantısı yapın. İki danışmanın birlikte bulunduğu bir toplantıda tezin hangi bölümünde kimin yol göstereceğini, çelişen önerilerde son sözün kimde olacağını ve görüşme sıklığını konuşun.
2. Taslakları aynı anda paylaşın. Bir bölümü yalnız birine gönderip öbürünü sonradan haberdar etmek, aynı metin üzerinde iki ayrı düzeltme turu demektir. Ortak bir klasör ya da aynı e-postayla gönderim işinizi kolaylaştırır.
3. Kararları kısa notlarla kaydedin. Görüşmelerden sonra alınan kararları birkaç maddeyle iki danışmana da gönderin.
4. Yayın planını erken konuşun. Tezden çıkacak makalelerde yazarlık, katkıya göre belirlenir; ikinci danışmanın hangi çalışmada yazar olacağını sonradan değil, baştan konuşun.

Danışman değiştirmek mi, ikinci danışman eklemek mi?

Tez konunuz da değişecekse ayrıca tez konusu değiştirme maddesine bakın.

Sık yapılan hatalar

• Asıl danışmanı devre dışı bırakmak: Asıl danışmanın haberi olmadan başka bir hocayla anlaşmak ve talebi doğrudan anabilim dalına götürmek, çoğu zaman ilişkiyi zedeler ve talebin reddedilmesine yol açabilir.
• Görev paylaşımını belirsiz bırakmak: İki danışmanın hangi konuda söz sahibi olduğu, taslakların kime ve hangi sırayla gönderileceği baştan konuşulmazsa çelişkili geri bildirimler arasında kalırsınız. İlk toplantıda bu paylaşımı yazılı bir notla netleştirin.
• Resmî atama olmadan adı kullanmak: Enstitü kararı çıkmadan ikinci danışmanın adını tez önerisine ya da tezin iç kapağına yazmak, biçim denetiminde sorun çıkarır.
• İkinci danışmandan asıl danışman rolü beklemek: İkinci danışman tez izleme komitesinde oy kullanmaz ve savunmaya gönderme görüşünü vermez; resmî işlemler asıl danışman üzerinden yürür.
• Üniversitenin kendi kuralını okumamak: Ulusal yönetmelik çerçeveyi çizer; form, zamanlama, kota ve görev sınırlarını üniversitenizin yönetmelik ve yönergesi belirler.

Danışman seçimi aşamasındaysanız doktora tez danışmanı seçimi maddesi, hangi hocayla nasıl çalışacağınızı değerlendirmenize yardım eder.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (Koç Üniversitesi'nin yayımladığı kopya)
• ODTÜ Lisansüstü Eğitim-Öğretim Yönetmeliği
• Batman Üniversitesi Lisansüstü Danışman Atama ve Değişiklik Yönergesi
• Yükseköğretim Kurulu (YÖK)
• Mevzuat Bilgi Sistemi