Yapay Zekâ ile Üretilmiş Görseller Makalede Kullanılabilir mi? Yayıncı Kuralları

Bu madde yalnız görselleri ele alır: şekiller, fotoğraflar, grafik özetler, kapak ve poster görselleri. Metin yazımında, literatür taramasında ya da veri analizinde yapay zekâ araçlarının etik kullanımını arıyorsanız lisansüstü eğitimde yapay zekâ araçları ve yapay zekâ ile akademik araştırma maddelerine bakın. Görsel kuralları metin kurallarından daha katıdır, çünkü bir şekil çoğu zaman doğrudan kanıt yerine geçer.

Yapay zekâ ile üretilmiş görsel makalede kullanılabilir mi? Görsel türüne göre cevap

Tek bir “evet” ya da “hayır” yoktur; cevap, görselin makalede ne işe yaradığına bağlıdır. Yayıncı politikalarının ortak mantığını şöyle özetleyebiliriz: görsel bir veriyi temsil ediyorsa YZ ile üretilemez; görsel bir yöntemin çıktısıysa yöntem olarak raporlanır; görsel yalnız bir fikri anlatıyorsa derginin kuralına bakılır.

Büyük yayıncıların politikaları ne diyor?

Yayıncılar bu konudaki politikalarını sık güncelliyor; bu yüzden aşağıdaki özetleri bir başlangıç noktası olarak kullanın ve göndereceğiniz derginin güncel yazar rehberini mutlaka okuyun.

Elsevier

Elsevier'in dergiler için üretken YZ politikası (Haziran 2026 güncellemesi) açıkça yasaklananları sayar: araştırma verisini, sonuçları ya da kaynakları uydurmak veya değiştirmek; doğrudan araştırmadan elde edilmemiş birincil görüntüler (mikroskopi, histoloji, western blot, radyoloji, hasta görüntüleri) üretmek ya da değiştirmek; veriye dayanmayan şekiller oluşturmak. Veri görselleri ancak temel veriden doğrudan türetildiğinde ve yöntem açıkça raporlandığında kabul edilir. Grafik özetlerde genel amaçlı YZ görsel araçları yasaktır; politika bunun yerine bilimsel çizim araçlarını önerir. Gerçek kişilere, telifli görsellere ya da markalara benzeyen içerik üretmek de yasaklar arasındadır.

Aynı politika, YZ'nin resmî araştırma tasarımının ya da yönteminin parçası olduğu kullanımı engellemez; ama bunun yöntem bölümünde yeniden üretilebilir biçimde, araç ya da model adı, sürüm ve geliştiriciyle anlatılmasını ister. Kapak görseli için YZ kullanımına bazı durumlarda izin verilebilir; yazarın göndermeden önce dergi editöründen ve yayıncıdan izin alması gerekir. Editör, işlenmemiş özgün görüntüleri isteyebilir.

Springer Nature

Springer Nature'ın yapay zekâ politikası araç türüne göre değil, kullanımın risk düzeyine göre düzenlenmiştir. Politikanın izin verilmeyen (kırmızı) örnekleri arasında fotogerçekçi görüntüler, yani “deepfake” üretmek yer alır. Yazarlardan YZ kullanımını şeffaflık için beyan etmeleri istenir ve bilimsel içeriğin sorumluluğunun YZ sistemlerine devredilemeyeceği vurgulanır.

COPE

Yayın Etiği Komitesi (COPE) yayın etiği alanında yol gösterici bir kuruluştur. COPE'un tutumuna göre YZ araçları yazar olamaz, çünkü çalışmanın sorumluluğunu alamazlar. Yazarlar YZ'yi metin yazımında, görsel ya da grafik öğelerin üretiminde veya veri toplama ve analizinde kullandılarsa bunu gereç ve yöntem ya da benzeri bir bölümde, hangi aracı nasıl kullandıklarını belirterek açıklamalıdır. YZ'nin ürettiği kısımlar da dâhil, içeriğin tamamından yazarlar sorumludur.

Yapay zekâ yöntemin parçasıysa görsel nasıl raporlanır?

Birçok alanda YZ artık bir ölçüm ya da analiz aracıdır: görüntülerde hücre ya da lezyon bölütleme, uydu görüntüsü sınıflandırma, gürültü giderme ya da görüntü yeniden yapılandırma gibi. Bu kullanımlar yasak değildir; yasak olan, bunları gizlemek ve işlenmiş görüntüyü ham veri gibi sunmaktır. Yöntem bölümünüzde şunları yazın:

1. Araç ya da modelin adı, sürümü ve geliştiricisi. Kendi eğittiğiniz bir modelse mimarisi ve eğitim verisi.
2. Girdi: Hangi görüntüler, hangi çözünürlük ve biçimde işlendi?
3. İşlem: YZ görüntüde neyi değiştirdi ya da neyi üretti (maske, etiket, yeniden yapılandırılmış görüntü)?
4. Ayarlar: Eşik değerleri, parametreler, ön işleme adımları.
5. Doğrulama: Çıktının doğruluğunu nasıl kontrol ettiniz (uzman işaretlemesiyle karşılaştırma gibi)?
6. Ham verinin yeri: İşlenmemiş görüntülerin nerede saklandığı ya da ek dosyada sunulduğu.

Şekil altyazısında da kısa bir not düşmek okuru korur: “Sağdaki panel, sol paneldeki ham görüntünün [araç adı] ile bölütlenmiş hâlidir.” Ham ve işlenmiş hâli yan yana vermek, hakemin aklındaki soruyu baştan cevaplar.

“Sadece güzelleştirmek için” yapılan işlemler: nerede çizgi aşılır?

En çok sorun, iyi niyetle yapılan düzeltmelerde çıkar. Bir mikroskopi görüntüsünü YZ ile “keskinleştirmek”, fotoğraftaki lekeyi üretken doldurma ile silmek ya da düşük çözünürlüklü bir görüntüyü YZ ile büyütmek, görüntüye orijinalde olmayan ayrıntılar ekleyebilir. Bu durumda görüntü artık ölçümü değil, modelin tahminini gösterir.

• Genelde kabul edilen: Parlaklık, kontrast ve renk dengesinin görüntünün tamamına (ve kontrollere de aynı biçimde) uygulanması, kırpma ve döndürme. Nature Portfolio'nun görüntü bütünlüğü kurallarına göre kontrast, verinin kaybolacağı biçimde ayarlanmamalıdır; önemli ayarlar ve kullanılan yazılım yöntemde belirtilmelidir.
• Kabul edilmeyen: Görüntünün bir bölümünü klonlamak, silmek, taşımak ya da eklemek; farklı zamanda veya yerde çekilmiş görüntüleri belirtmeden birleştirmek. Bu kurallar YZ'den önce de vardı; YZ yalnız bunları yapmayı kolaylaştırdı.
• YZ'ye özgü kural: Elsevier'in dergi politikasına göre birincil araştırma görüntülerinde parlaklık, kontrast ve renk ayarları YZ araçlarıyla değil, yerleşik görüntü işleme yazılımlarıyla yapılmalıdır.

Kavramsal şema, grafik özet ve kapak görseli için ne yapmalı?

Kuramsal model, süreç akışı ya da deney düzeneği çizimi gibi görseller veri değildir; ama okur bunları da sizin bilimsel anlatımınız olarak okur. Üretken bir araçla çizilmiş bir şemada etiketlerin anlamsız harflerden oluşması, oranların bozuk olması ya da anatomik ayrıntıların yanlış olması sık görülen sorunlardır ve hakemin güvenini sarsar.

1. Derginin kuralını okuyun. Kavramsal görselde YZ'ye izin veriliyor mu, beyan nerede isteniyor?
2. Mümkünse kendiniz çizin. Sunum yazılımları, vektör çizim programları ve diyagram araçları çoğu şema için yeterlidir; bilimsel çizim araçları hazır simge kütüphaneleri sunar. Veri grafikleri için akademik veri görselleştirme rehberi maddesine bakabilirsiniz.
3. İzin varsa ve YZ kullandıysanız beyan edin; aracın kullanım koşullarının akademik yayına ve yayıncıya lisans vermeye izin verdiğini kontrol edin.
4. Telif ve benzerliğe dikkat edin. Gerçek bir kişiye, markaya ya da tanınmış bir esere benzeyen görsel üretmeyin. Görsellerde telif ve izin konusu için akademik telif hakları maddesine bakın.
5. Kapak görseli önerecekseniz göndermeden önce editörden izin isteyin ve aracı açıkça belirtin.

Türkiye'de durum: YÖK etik yönergesi ve tezler

Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi'nde (28.08.2025 tarihli YÖK Genel Kurulu değişikliğini içeren metin) yapay zekâya ya da görsellere özgü bir hüküm bulunmuyor. Ancak yönergenin 4. maddesi sahteciliği “gerçekte var olmayan veya tahrif edilmiş verileri kullanmak”, çarpıtmayı da araştırma kayıtlarını ya da elde edilen verileri tahrif etmek olarak tanımlar. YZ ile üretilmiş bir görüntüyü deney ya da gözlem sonucu gibi sunmak, aracın adı ne olursa olsun bu tanımların kapsamına girebilir. Etik ihlal türlerinin tamamı için akademik etik ihlal türleri maddesine bakabilirsiniz.

Tezlerde ilk bakılacak yer, enstitünüzün tez yazım kılavuzu ve üniversitenizin yapay zekâ kullanımına ilişkin düzenlemeleridir. Böyle bir düzenleme yoksa yayıncıların ortak ilkesini uygulayın: veri görselini YZ ile üretmeyin, yöntem olarak kullandığınız YZ'yi yöntem bölümünde anlatın, kavramsal görselde kullandığınız aracı şekil altyazısında ya da önsözdeki beyanda belirtin. Şekil numaralandırma ve altyazı biçimi için APA 7 tablo ve şekil formatı maddesi yol gösterir.

YZ görsel kullanım beyanı nasıl yazılır? Örnek cümleler

Aşağıdaki kalıplar yalnız örnektir; derginin istediği bölüm adını (Methods, Declaration of generative AI use, Acknowledgements) ve biçimini kullanın. Köşeli parantezli yerleri kendi bilginizle doldurun. Beyanın genel yeri ve öteki zorunlu beyanlar için akademik yayında etik beyanlar maddesine bakabilirsiniz.

• Yöntemin parçası olarak: “Histolojik kesitlerdeki hücre sınırları [model adı, sürüm, geliştirici] ile otomatik olarak bölütlenmiş, çıktılar iki araştırmacı tarafından rastgele seçilen 50 görüntüde elle kontrol edilmiştir. İşlenmemiş görüntüler ek dosyada sunulmuştur.” (Sayılar örnektir.)
• Kavramsal şemada (dergi izin veriyorsa): “Şekil 1'deki kavramsal çizimin ilk taslağı [araç adı, sürüm] ile oluşturulmuş, yazarlar tarafından yeniden çizilip düzenlenmiştir. Şekil herhangi bir veriyi temsil etmez.”
• İngilizce kısa bir beyan: “During the preparation of Figure 1, the authors used [tool, version] to draft a conceptual illustration. The figure does not represent research data. The authors reviewed and edited the output and take full responsibility for the content.”

Sık yapılan hatalar

1. Temsili görüntüyü YZ ile üretmek: “Nasılsa temsili” diye üretilen bir numune ya da hasta görüntüsü, veri yerine geçtiği için uydurma sayılır.
2. YZ ile büyütme ve keskinleştirme yapıp yazmamak: Görüntüye eklenen ayrıntılar ölçüm değildir; işlem yöntemde yazılmazsa manipülasyon gibi görünür.
3. Grafik özeti genel amaçlı bir görsel üreticiyle hazırlamak: Bazı yayıncılar bunu açıkça yasaklar; ayrıca üretilen görseldeki yazı ve semboller çoğu zaman hatalıdır.
4. Beyanı yalnız teşekkür bölümüne saklamak: YZ yöntemin parçasıysa beyanın yeri yöntem bölümüdür.
5. Aracın lisans koşullarını okumamak: Bazı araçların koşulları, çıktının yayıncıya lisanslanmasıyla çelişebilir.
6. Ham dosyaları silmek: Editör işlenmemiş görüntüyü istediğinde sunamamak, değerlendirmenin durmasına yol açabilir.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Elsevier — Generative AI policies for journals: https://www.elsevier.com/about/policies-and-standards/generative-ai-policies-for-journals
• Nature Portfolio — Artificial Intelligence (AI) editorial policy: https://www.nature.com/nature-portfolio/editorial-policies/ai
• Nature Portfolio — Image integrity and standards: https://www.nature.com/nature-portfolio/editorial-policies/image-integrity
• COPE — Authorship and AI tools: https://publicationethics.org/guidance/cope-position/authorship-and-ai-tools
• YÖK — Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi: https://www.yok.gov.tr/documents/documents/68fb63b8b2511.pdf