Tezde Veri Toplama Araçları Nasıl Tanıtılır? Ölçek Tanıtım Örneği ve Şablon

Bir ölçeği Türkçeye uyarlama sürecini, yani çeviri, geri çeviri, uzman görüşü ve doğrulayıcı faktör analizini ölçek uyarlama çalışması maddesinde anlattık. Bu madde ise uyarlanmış ya da Türkçe geliştirilmiş hazır bir ölçeği kullanan araştırmacının tezin yöntem bölümünde o ölçeği nasıl tanıtacağını anlatır: hangi bilgiler hangi sırayla yazılır, örnek paragraf nasıl kurulur ve jürinin en sık takıldığı eksikler nelerdir.

Veri toplama araçları bölümü nedir, tezde nerede yer alır?

Nicel ve karma yöntemli tezlerde yöntem bölümü genellikle araştırma modeli, evren ve örneklem, veri toplama araçları, veri toplama süreci ve verilerin analizi alt başlıklarından oluşur. Başlıkların adı ve sırası enstitüden enstitüye değişebilir; "Veri Toplama Araçları", "Ölçme Araçları" ya da "Veri Toplama Teknikleri" gibi adlar kullanılır. Kendi enstitünüzün tez yazım kılavuzuna bakın.

Bu bölümün amacı, okurun verinin nasıl elde edildiğini anlaması ve bulgulara ne kadar güvenebileceğini değerlendirmesidir. Jüri burada üç soruya cevap arar: Bu araç araştırma sorusundaki değişkeni gerçekten ölçüyor mu? Türk örnekleminde geçerliği ve güvenirliği gösterilmiş mi? Sizin verinizde de güvenilir sonuç vermiş mi?

Tezde kullandığınız her araç ayrı bir alt başlıkta anlatılır. Tipik bir nicel tezde bunlar kişisel bilgi formu ve bir ya da birkaç ölçektir. Tezin genel yapısı için tez nasıl yazılır maddesine bakabilirsiniz.

Bir ölçek tanıtılırken hangi bilgiler verilir?

Aşağıdaki tablo, hazır bir ölçeği tanıtırken eksiksiz olması gereken bilgileri ve her birinin neden istendiğini gösterir. Bilgileri bu sırayla vermek okurun takibini kolaylaştırır.

Ölçek tanıtımında verilecek bilgiler

Bilgi	Ne yazılır?	Neden gerekir?
Ad ve kaynak	Ölçeğin tam adı, geliştiren yazar(lar) ve yıl	Aracın kimliğini ve atfını gösterir
Türkçe uyarlama	Uyarlayan yazar(lar) ve yıl; Türkçe geliştirildiyse bu belirtilir	Türk örneklemindeki kanıtın kaynağını gösterir
Amaç ve hedef grup	Hangi yapıyı, hangi gruplarda ölçtüğü	Aracın örnekleminize uygunluğunu gösterir
Yapı	Madde sayısı, alt boyutların adları ve her birindeki madde sayısı	Bulgularda kullanılan puanların nereden geldiğini gösterir
Yanıt biçimi	Örneğin beşli Likert ve seçeneklerin etiketleri	Puan aralığının anlaşılmasını sağlar
Puanlama	Ters maddeler, toplam ya da ortalama puan, alınabilecek en düşük ve en yüksek puan	Bulguların yorumlanmasını sağlar
Yorum	Yüksek puanın neyi gösterdiği; varsa kesme puanı	Okurun puanı anlamlandırmasını sağlar
Önceki kanıtlar	Uyarlama çalışmasındaki yapı geçerliği ve güvenirlik katsayıları	Aracın daha önce sınandığını gösterir
Bu çalışmadaki güvenirlik	Kendi örnekleminizden hesaplanan katsayılar	Verinizin güvenilir olduğunu gösterir
İzin	Kullanım izninin kimden alındığı; izin belgesinin ekte olduğu	Etik ve telif açısından gerekir

Ölçek tanıtım örneği: adım adım örnek paragraf

Aşağıdaki paragraf bir şablondur. Köşeli parantez içindeki yerler sizin ölçeğinizin bilgileriyle doldurulur; sayılar varsayımsaldır ve hiçbir gerçek ölçeği anlatmaz.

[Ölçeğin Adı]: [Yapının adı] düzeyini belirlemek amacıyla [Geliştiren Yazar] ([yıl]) tarafından geliştirilen ölçek, [Uyarlayan Yazar] ([yıl]) tarafından Türkçeye uyarlanmıştır. Ölçek, [hedef grup] ile kullanılmak üzere hazırlanmış olup 18 madde ve üç alt boyuttan ([alt boyut 1], 6 madde; [alt boyut 2], 7 madde; [alt boyut 3], 5 madde) oluşmaktadır. Maddeler "Hiç katılmıyorum" (1) ile "Tamamen katılıyorum" (5) arasında değişen beşli Likert tipinde yanıtlanmaktadır. Ölçekte üç madde (4, 9 ve 15. maddeler) ters puanlanmaktadır. Ölçekten alınan ortalama puanlar 1 ile 5 arasında değişmekte olup yüksek puan [yapının] yüksek olduğunu göstermektedir. Uyarlama çalışmasında üç boyutlu yapı doğrulayıcı faktör analiziyle doğrulanmış, Cronbach alfa iç tutarlılık katsayıları alt boyutlar için .78 ile .86, ölçeğin tamamı için .89 olarak raporlanmıştır. Bu araştırmada iç tutarlılık katsayıları alt boyutlar için .76 ile .84, ölçeğin tamamı için .88 olarak hesaplanmıştır. Ölçeğin kullanımı için [Uyarlayan Yazar]'dan e-posta yoluyla izin alınmıştır (Ek-3).

Paragrafta dikkat edilen noktalar:

1. Önce kimlik: Ad, geliştiren ve uyarlayan yazarlar ilk cümlede verilir; iki çalışma da kaynakçada yer alır.
2. Sonra yapı: Madde ve alt boyut sayıları tutarlıdır; alt boyut madde sayılarının toplamı toplam madde sayısına eşittir.
3. Puanlama ve yorum: Ters maddeler numaralarıyla verilir, puan aralığı ve yüksek puanın anlamı açıkça yazılır.
4. İki ayrı güvenirlik: Uyarlama çalışmasındaki ve bu araştırmadaki katsayılar ayrı cümlelerde verilir.
5. İzin ve ek: İznin kimden alındığı ve belgenin hangi ekte olduğu belirtilir.

Türkçe tezlerde bu bölüm genellikle geçmiş zamanlı ya da geniş zamanlı edilgen çatıyla yazılır ("uyarlanmıştır", "oluşmaktadır"). Hangisini seçerseniz seçin, bölüm boyunca tutarlı olun.

Bu araştırmadaki güvenirlik nasıl raporlanır?

Jürinin en sık sorduğu soru şudur: "Ölçek sizin örnekleminizde de güvenilir mi?" Orijinal ya da uyarlama çalışmasındaki katsayıyı aktarmak buna cevap vermez; güvenirlik bir ölçeğin değil, belirli bir örneklemde elde edilen puanların özelliğidir. Bu yüzden kendi verinizden hesapladığınız katsayıyı da raporlarsınız.

• Alt boyutlu ölçeklerde her alt boyutun katsayısını ayrı verin. Analizde toplam puanı kullanıyorsanız toplam katsayıyı da ekleyin.
• Hangi katsayıyı kullandığınızı (Cronbach alfa, McDonald omega gibi) açıkça yazın.
• Katsayıyı uyarlama çalışmasındaki değerle karşılaştıran kısa bir cümle ekleyebilirsiniz.
• Bir alt boyutta beklenenden düşük katsayı çıktıysa bunu gizlemeyin; sınırlılıklarda ve tartışmada ele alın.

Katsayıların kabul düzeyleri ve yorumu için güvenilirlik analizi ve Cronbach alpha maddesine bakabilirsiniz. Bazı tezlerde bu araştırmadaki güvenirlik bilgisi yöntem bölümünde değil, bulgular bölümünün başında verilir; enstitünüzün ve danışmanınızın tercihine uyun, ama bilgiyi iki yerde tekrarlamayın.

Kişisel bilgi formu ve araştırmacının hazırladığı formlar nasıl tanıtılır?

Kişisel bilgi formu bir ölçek değildir; maddeleri toplanıp puanlanmaz, bu yüzden güvenirlik katsayısı verilmez. Tanıtımında formu kimin hazırladığı (çoğunlukla araştırmacı), kaç soru içerdiği, hangi bilgileri topladığı ve hazırlanırken uzman görüşü alınıp alınmadığı yazılır. Formun tamamı ekte sunulur.

Kişisel Bilgi Formu: Araştırmacı tarafından ilgili literatür ve araştırmanın alt problemleri doğrultusunda hazırlanan form, katılımcıların [değişken 1], [değişken 2] ve [değişken 3] bilgilerini belirlemeye yönelik [sayı] sorudan oluşmaktadır. Form, [sayı] alan uzmanının görüşü alınarak son biçimini almıştır (Ek-2).

Hangi demografik soruların sorulacağını ve seçeneklerin nasıl yazılacağını kişisel bilgi formu hazırlama maddesinde anlattık.

Araştırmacının kendi hazırladığı ve puanlanan bir anket ya da test kullanıyorsanız tanıtım daha uzun olur: madde havuzunun nasıl oluşturulduğu, uzman görüşü ve kapsam geçerliği, ön uygulama, yapı geçerliği ve güvenirlik çalışmaları anlatılır. Bu süreçte kapsam, yapı ve ölçüt geçerliğinden hangilerini nasıl kanıtladığınızı ayrı ayrı yazın.

Nitel araştırmada görüşme formu nasıl tanıtılır?

Nitel tezlerde veri toplama aracı çoğunlukla yarı yapılandırılmış görüşme formu, gözlem formu ya da doküman listesidir. Bu araçlar için Cronbach alfa gibi katsayılar verilmez; onun yerine aracın nasıl geliştirildiği ve inandırıcılığı nasıl desteklendiği anlatılır.

1. Formun hangi amaçla ve hangi literatüre dayanarak hazırlandığı
2. Kaç ana soru ve kaç sondaj (derinleştirme) sorusu içerdiği
3. Uzman görüşüyle hangi düzeltmelerin yapıldığı
4. Pilot görüşme yapılıp yapılmadığı ve sonrasında formda neyin değiştiği
5. Görüşmelerin nasıl kaydedildiği ve ortalama ne kadar sürdüğü
6. Formun tamamının ekte yer aldığı

Nitel araştırmada geçerlik ve güvenirliğin nasıl ele alındığını nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik maddesinde bulabilirsiniz.

Ölçek izni ve ekler: neyi tezin ekine koymalısınız?

Hazır bir ölçeği kullanmak için genellikle geliştiren ya da Türkçeye uyarlayan yazardan yazılı izin istenir. İzin e-postasını ya da yazısını saklayın; etik kurul başvurusunda ve tez tesliminde istenebilir. Etik kurul sürecinin genel adımları için etik kurul onayı nasıl alınır maddesine bakabilirsiniz.

Ekler için genel uygulama şöyledir:

• Kişisel bilgi formu ve görüşme formu: Sizin hazırladığınız araçlar olduğu için tamamı ekte yer alır.
• Hazır ölçekler: Ölçeğin tamamını eke koymak, telif sahibinin iznine bağlı olabilir. Bazı yazarlar tamamının yayımlanmasına izin verirken bazıları yalnız örnek maddelerin verilmesini ister. Ticari olarak lisanslanan ölçeklerde izin yazardan değil hak sahibinden alınır. Emin değilseniz izin yazışmasında bunu ayrıca sorun.
• İzin belgeleri ve etik kurul kararı: Enstitünüzün kılavuzunun istediği biçimde ekte sunulur.

Veri toplama araçlarını tanıtırken sık yapılan hatalar

• Uyarlama makalesinin cümlelerini olduğu gibi almak: Ölçek tanıtımı, benzerlik raporlarında en sık eşleşen bölümlerden biridir. Bilgiyi kendi cümlelerinizle yazın ve kaynak gösterin.
• Geliştiren ile uyarlayanı karıştırmak: Orijinal ölçeği geliştiren yazarla Türkçeye uyarlayan yazar farklı kişilerdir; ikisi de metinde ve kaynakçada yer almalıdır.
• Yalnız orijinal güvenirliği vermek: Kendi örnekleminizdeki katsayıyı mutlaka ekleyin.
• Tutarsız sayılar: Alt boyutların madde sayıları toplamı toplam madde sayısını tutmuyorsa ya da tanıtımdaki alt boyut adları bulgulardaki tablolarla uyuşmuyorsa jüri bunu hemen fark eder.
• Puanlamayı açıklamamak: Ters maddeler, toplam mı ortalama mı kullanıldığı ve yüksek puanın anlamı yazılmazsa bulgular yorumlanamaz. Puanlama ve yorum için ölçek puanı yorumlama maddesine bakabilirsiniz.
• Ölçeğin hedef grubunu yok saymak: Ergenler için uyarlanmış bir ölçeği yetişkinlerde, gerekçe ve ek kanıt olmadan kullanmak.
• İzin bilgisini unutmak: İzin alındıysa bunu bir cümleyle belirtin ve belgeyi ekte gösterin.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• YÖK Ulusal Tez Merkezi — aynı ölçeği kullanan tezlerin yöntem bölümlerini incelemek için
• DergiPark — Türkçe ölçek geliştirme ve uyarlama makaleleri
• TR Dizin — ulusal dizinde taranan dergilerdeki ölçek çalışmaları