Doktora Yeterlik Sınavına Kaç Kez Girilir? Başarısız Olursa Ne Olur?

Bu madde sınavın hak ve sonuç tarafını, yani kaç kez girilebileceğini, kalırsanız neyin tekrarlanacağını ve ikinci başarısızlığın neye yol açtığını anlatır. Sınava nasıl çalışılacağını, soru tiplerini ve haftalık çalışma planını doktora yeterlik sınavı hazırlığı maddesinde bulabilirsiniz. Jürinin nasıl kurulduğunu, yazılı ve sözlü aşamaların nasıl yürüdüğünü ve notun nasıl hesaplandığını ise doktora yeterlik sınavı nasıl yapılır maddesi anlatır.

Doktora yeterlik sınavına kaç kez girilir?

Ulusal yönetmelik iki ayrı sınır koyar ve bunlar sık karıştırılır. Birincisi sıklıkla ilgilidir: bir öğrenci bir yılda en fazla iki kez yeterlik sınavına girebilir. İkincisi toplam hakla ilgilidir: ilk sınavda başarısız olan öğrenci bir sonraki yarıyılda yeniden sınava alınır, bu sınavda da başarısız olursa programla ilişiği kesilir.

Bu iki kural birlikte okunduğunda ortaya çıkan sonuç şudur: Aynı doktora programında yeterlik sınavına en çok iki kez girersiniz. "Yılda iki kez" ifadesi, sınavın yılda iki dönem yapılabildiğini anlatır; size her yıl iki yeni hak tanımaz.

Yönetmelik ne diyor? Yeterlik sınavının temel kuralları

Doktora yeterlik sınavının çerçevesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği'nin 19. maddesinde çizilir. Aşağıdaki tablo, hak ve sonuçlarla ilgili hükümleri sade bir dille özetler.

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği md. 19'daki hak ve sonuç hükümleri

Konu	Kural	Size etkisi
Sıklık	Bir yılda en fazla iki kez sınava girilebilir	Sınav yılda iki dönem yapılabilir; toplam hakkı artırmaz
Son tarih	Yüksek lisansla kabul edilen en geç 5., lisansla kabul edilen en geç 7. yarıyıl sonuna kadar girer	İlk hakkınızı geç kullanırsanız tekrar için zaman daralır
Bölümler	Sınav yazılı ve sözlü iki bölümdür; yazılıda başarılı olan sözlüye alınır	Yazılıdan kalan, o dönem sözlüye giremez
Karar	Jüri salt çoğunlukla "başarılı" ya da "başarısız" kararı verir; karar üç gün içinde enstitüye tutanakla bildirilir	Sonuç kısa sürede resmîleşir
İlk başarısızlık	Başarısız olunan bölüm ya da bölümler bir sonraki yarıyılda tekrarlanır	İkinci ve son hakkınız
İkinci başarısızlık	Doktora programıyla ilişik kesilir	Öğrencilik bu programda sona erer
Başarı hâlinde ek ders	Jüri, toplam kredinin üçte birini aşmamak üzere ek ders isteyebilir; öğrenci bu dersleri başarmak zorundadır	Başarılı olmak her zaman dersin bittiği anlamına gelmez

Ulusal yönetmelik bir çerçevedir. Sınavın hangi aylarda yapılacağı, yazılı ve sözlünün ağırlığı, başarı notu ve sınava girme ön şartları üniversitenin kendi lisansüstü yönetmeliğinde ve enstitü yönergesinde yazar. Örneğin Boğaziçi Üniversitesi'nin lisansüstü yönetmeliği, sınava girebilmek için ders yükünün en az 3,00 genel not ortalamasıyla tamamlanmasını ve her dönemde en fazla bir kez sınava girilmesini şart koşar.

Yazılıdan mı kaldınız, sözlüden mi? Tekrarda hangi bölüme girilir?

Yönetmelik tekrar sınavının "başarısız olunan bölüm ya da bölümler" için yapılacağını söyler. Bu ifade, ikinci denemede her şeye baştan girmeniz gerekmeyebileceği anlamına gelir. Hangi bölümün başarısız sayıldığını ise üniversitenin not ve ağırlık kuralları belirler.

Başarısızlık durumuna göre ikinci denemede ne olur?

İlk denemedeki durum	İkinci denemede	Dikkat edilecek nokta
Yazılıda başarısız	Yazılı sınava yeniden girersiniz; geçerseniz sözlüye alınırsınız	İlk denemede sözlüye hiç girmediğiniz için iki bölümü de aynı dönemde geçmeniz gerekir
Yazılıyı geçti, sözlüde başarısız	Genellikle yalnız başarısız bölüm tekrarlanır	Yazılı notunuzun nasıl saklandığını ve sözlünün asgari notunu enstitü yönergesinden öğrenin
İki bölümün toplamında başarısız	Üniversitenin ağırlık ve asgari not kuralına göre belirlenir	Kararın hangi bölüme dayandığını tutanaktan ya da enstitüden yazılı olarak öğrenin

Bazı üniversitelerde yazılı ve sözlü için ayrı asgari notlar vardır, bazılarında ikisinin ortalamasına bakılır. Bu yüzden "sözlüden kaldım, yazılım geçerli mi?" sorusunun kesin cevabı sizin enstitünüzün yönergesindedir.

İkinci denemede de başarısız olursanız ne olur?

İkinci denemede de başarısız olan öğrencinin doktora programıyla ilişiği kesilir. Bu, o programdaki öğrenciliğinizin sona ermesi demektir; derslerden aldığınız krediler doktora derecesine dönüşmez.

İlişik kesilmesinin sonuçları yalnız öğrencilikle sınırlı kalmayabilir:

• Araştırma görevlisi kadrosu: Lisansüstü öğrenime bağlı kadrolarda görev, öğrencilik hakkının yitirilmesiyle sona erebilir. Kadro türüne göre farkları 50/d kadrosu nedir maddesinde bulabilirsiniz.
• Burs ve proje desteği: Öğrencilik şartına bağlı burslar ve proje bursiyerliği genellikle öğrencilikle birlikte biter; burs veren kurumun koşullarını kontrol edin.
• Danışmanlık ve tez çalışması: Tez önerisi aşamasına geçilmediği için o programda başlattığınız tez planı resmî olarak devam etmez.

Yüksek lisans diploması ya da programa geçiş mümkün mü?

Ulusal yönetmelikte yeterlik başarısızlığına özgü bir diploma hükmü yoktur. Ancak iki ilgili hüküm vardır. Birincisi, lisans derecesiyle doktoraya kabul edilip en az yedi dersi başarıyla tamamlayan öğrencinin yüksek lisans programına geçebileceğini söyler; koşulları senato belirler. İkincisi, lisansla doktoraya kabul edilip kredili derslerini ya da tezini süresinde tamamlayamayan veya tezde başarısız olan öğrenciye, gerekli şartları yerine getirmesi kaydıyla ve talebi üzerine tezsiz yüksek lisans diploması verilebileceğini düzenler.

Üniversiteler bu çerçeveyi kendi yönetmeliklerinde ayrıntılandırır. Örneğin Boğaziçi Üniversitesi yönetmeliği, yeterlik sınavında başarılı olamayan öğrencinin, aynı anabilim dalında aynı adlı tezsiz yüksek lisans programı varsa ve gerekli kredi ve proje şartlarını sağlıyorsa, anabilim dalının önerisi ve enstitü yönetim kurulu kararıyla bu programa geçmek için başvurabileceğini söyler. Böyle bir imkânın sizin programınızda olup olmadığını ikinci sınavdan önce öğrenin. Tezli ve tezsiz programların farkı için tezli ve tezsiz yüksek lisans farkı maddesine bakabilirsiniz.

Yeniden doktora başvurusu yapılabilir mi?

İlişiği kesilen öğrenci, başka bir doktora programına ya da ilan edildiğinde aynı programa yeni bir aday olarak başvurabilir. Bu yeni bir kabul sürecidir: ALES, yabancı dil ve programın diğer şartlarını yeniden sağlamanız gerekir. Daha önce aldığınız derslerin sayılıp sayılmayacağı, kabul eden üniversitenin muafiyet kurallarına bağlıdır.

Yeterlik sınavına girmezseniz ya da mazeretiniz olursa ne olur?

Yönetmelik sınava girilecek son yarıyılı belirler: yüksek lisansla kabul edilen öğrenci için 5., lisansla kabul edilen öğrenci için 7. yarıyılın sonu. Bu süreyi kaçırmanın sonucunu üniversite yönetmelikleri düzenler. Örneğin Boğaziçi Üniversitesi yönetmeliğine göre süresinde sınava girmeyen öğrenci bu hakkını kullanmış ve başarısız olmuş sayılır.

Sağlık sorunu ya da benzeri bir mazeret nedeniyle sınava giremeyecekseniz, mazeretin nasıl ve ne zamana kadar bildirileceği de kurumdan kuruma değişir. Genel ilke şudur: Mazereti sınavdan önce ya da en kısa sürede, belgesiyle birlikte enstitüye yazılı olarak bildirin ve dilekçenizin kayda girdiğini gösteren bir belge alın. Sözlü olarak danışmana haber vermek tek başına yeterli sayılmayabilir.

Yeterlik sınavı sonucuna itiraz edilebilir mi?

Yeterlik kararı bir idari işlemdir; bu yüzden itiraz yolu kapalı değildir. İtirazın biçimi ve süresi çoğu zaman üniversitenin sınav ve not itirazı kurallarında yazar. Uygulamada itirazlar genellikle maddi hata (notun yanlış hesaplanması, bir sorunun değerlendirilmemesi gibi) ya da usul hatası (jürinin yönetmeliğe uygun kurulmaması, sınavın ilan edilen biçimde yapılmaması gibi) üzerine kurulur.

1. Sonuç tutanağını ve varsa yazılı sınav kâğıdınızın incelenmesini enstitüden dilekçeyle isteyin.
2. Jürinin yapısını yönetmelikle karşılaştırın: jüri danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşmalı, en az ikisi kendi üniversitenizin dışından olmalıdır.
3. İtirazınızı süresi içinde, somut gerekçeyle ve yazılı olarak yapın.
4. Kurum içi itiraz sonuç vermezse idari yargı yolu açıktır; dava açma süreleri kısa olduğu için bu aşamada bir hukukçuya danışın.

Öğrenci olarak sahip olduğunuz diğer haklar için lisansüstü öğrenci hakları maddesine bakabilirsiniz.

İlk denemede kaldıysanız ikinci hakkı nasıl planlamalısınız?

İlk başarısızlık, jürinin sizden ne beklediğini en somut biçimde gösteren andır. İkinci denemeyi ilk hazırlığın tekrarı gibi değil, eksiklerin kapatılması olarak planlayın.

1. Takvimi netleştirin: Bir sonraki yarıyılda sınavın hangi ayda yapılacağını ve başvuru tarihini enstitüden öğrenin. Kalan haftaları geriye doğru sayın.
2. Geri bildirimi yazıya dökün: Danışmanınızla birlikte jüri üyelerinin hangi sorularda neyi eksik bulduğunu madde madde çıkarın.
3. Bölümü belirleyin: Yalnız sözlü mü tekrarlanacak, yoksa yazılıdan mı başlayacaksınız? Hazırlığın biçimi buna göre değişir.
4. Zayıf alanlara öncelik verin: Geçtiğiniz konuları yeniden baştan çalışmak yerine eksik bulunan kuram, yöntem ya da literatür başlıklarına odaklanın.
5. Deneme yapın: Yazılı için süreli cevap yazın, sözlü için danışmanınızdan ya da arkadaşlarınızdan bir prova jürisi oluşturmalarını isteyin.
6. B planını öğrenin: Programınızda tezsiz yüksek lisansa geçiş ya da yüksek lisans programına geçiş imkânı olup olmadığını önceden sorun; bilinmeyen bir sonucun kaygısı hazırlığınızı daha çok zorlar.

Yeterliği geçtiğinizde sıra tez izleme komitesinin kurulmasına ve tez önerisi savunmasına gelir. Bu takvimin ilk başarısızlık nedeniyle nasıl kayacağını görmek için tez izleme komitesi (TİK) süreci ve doktora kaç yıl sürer maddelerine bakabilirsiniz. Bu dönemde moral bozukluğu yaşamak olağandır; doktora motivasyonu ve tükenmişlik maddesi yol gösterebilir.

Sık yapılan hatalar

• "Yılda iki hak" sanmak: Yılda iki kez sınava girilebilmesi, her yıl yeni hak doğduğu anlamına gelmez; ikinci başarısızlıkta ilişik kesilir.
• İlk hakkı son yarıyıla bırakmak: Sınava son yarıyılda ilk kez girerseniz, başarısızlıkta tekrar yapılacak dönem azami süre ve kadro süresiyle sıkışabilir.
• Enstitü yönergesini okumamak: Başarı notu, bölüm ağırlıkları, sınava girme ön şartları ve mazeret kuralları ulusal yönetmelikte değil, kurumun kendi metinlerinde yazar.
• Tutanağı istememek: Hangi bölümden ve hangi gerekçeyle başarısız sayıldığınızı bilmeden ikinci denemeye hazırlanmak, aynı hatayı tekrarlama riskini artırır.
• Mazereti sözlü bildirmek: Kayda girmeyen bir mazeret, sınava girmemiş sayılmanıza yol açabilir.
• B planını son ana bırakmak: Tezsiz yüksek lisansa geçiş gibi imkânlar varsa bile başvuru şartları ve süreleri vardır; bunları sonuçtan sonra öğrenmek zaman kaybettirir.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği metni (Koç Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü'nün yayımladığı kopya)
• Boğaziçi Üniversitesi Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği (kurum örneği)
• Mevzuat Bilgi Sistemi — yönetmeliğin ve üniversite yönetmeliklerinin güncel metinleri
• Resmî Gazete — yönetmelik değişiklikleri
• Yükseköğretim Kurulu (YÖK)