Araştırma Paradigmaları — Pozitivizm, Yorumlamacılık ve Ontoloji-Epistemoloji

Araştırma paradigması nedir?

Nitel ya da karma yöntemle tez yazan öğrencilerden çoğu zaman "araştırmanın felsefi temelini" ya da "paradigmanızı" açıklamaları istenir. Bu madde o bölümün arkasındaki kavramları anlatır: paradigma, ontoloji, epistemoloji ve metodoloji arasındaki ilişkiyi ve başlıca paradigmaların birbirinden farkını. Nicel, nitel ve karma yöntemlerin pratik özellikleri, veri toplama araçları ve yöntem seçimi ise araştırma yöntemleri rehberi maddesinde ele alınıyor.

Paradigma kavramını bilim felsefesine Thomas Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı (1962) kitabıyla kazandırdı. Kuhn için paradigma, bir bilim topluluğunun paylaştığı kuramlar, sorular ve yöntemler bütünüydü. Sosyal bilimlerde yöntem literatürü kavramı biraz farklı kullanır: Guba ve Lincoln'ün tanımıyla paradigma, araştırmacıya yol gösteren temel inançlar sistemidir ve üç soruya verilen cevaplardan oluşur. Bu sorular ontoloji, epistemoloji ve metodolojidir.

Ontoloji, epistemoloji ve metodoloji nedir?

Bu üç kavram birbirine zincir gibi bağlıdır: gerçekliğin ne olduğuna dair kabulünüz, onu nasıl bilebileceğinizi; bu da hangi yolla araştıracağınızı belirler.

Metodolojiyi yöntemle karıştırmayın. Metodoloji araştırmanın genel mantığıdır (örneğin fenomenoloji ya da deneysel desen); yöntem ise somut tekniklerdir (yarı yapılandırılmış görüşme, ölçek, gözlem). Crotty bu ayrımı epistemoloji, kuramsal bakış açısı, metodoloji ve yöntem olarak dört basamaklı bir zincirle anlatır. Hangi basamakta olduğunuzu bilmek, yöntem bölümünü düzenli kurmanızı sağlar.

Pozitivizm ve postpozitivizm nedir?

Pozitivizm, kökleri Auguste Comte'a uzanan ve doğa bilimlerinin yöntemini toplumsal olguları incelemek için de uygun gören yaklaşımdır. Ontolojik olarak bizden bağımsız, tek ve ölçülebilir bir gerçeklik olduğunu varsayar. Epistemolojik olarak araştırmacının bu gerçekliği nesnel biçimde, kendi değerlerini dışarıda bırakarak bilebileceğini kabul eder. Hipotez kurma, değişkenleri ölçme, deney ve istatistiksel çıkarım bu bakışın doğal araçlarıdır.

Bugün nicel araştırmaların çoğu katı pozitivizmle değil, onun eleştirilerinden doğan postpozitivizmle yürür. Postpozitivizm gerçekliğin var olduğunu kabul eder, ama ona ancak kusurlu ve olasılıklı biçimde yaklaşılabileceğini söyler. Karl Popper'ın yanlışlanabilirlik ilkesi bu bakışın temel taşlarındandır: bir hipotezi kesin olarak kanıtlayamazsınız, yalnız sınar ve çürütülüp çürütülmediğine bakarsınız. "Hipotez reddedildi ya da reddedilemedi" diliyle yazılan bir tez, farkında olsun olmasın bu çerçevede durur. Bu dilin tezdeki karşılığı için hipotez nasıl yazılır maddesine bakabilirsiniz.

Yorumlamacılık (yorumlayıcı paradigma) nedir?

Yorumlamacılık, insan davranışının doğa olayları gibi açıklanamayacağını, ancak kişilerin ona yüklediği anlam üzerinden anlaşılabileceğini savunur. Wilhelm Dilthey ve Max Weber'in "anlama" (Verstehen) kavramı bu geleneğin çıkış noktalarındandır. Ontolojik olarak gerçekliğin çoklu ve bağlama bağlı olduğunu, epistemolojik olarak da bilginin araştırmacı ile katılımcının etkileşiminde oluştuğunu kabul eder.

Bu paradigmada araştırmacı mesafeli bir gözlemci değil, anlamın birlikte kurulduğu sürecin parçasıdır. Bu yüzden araştırmacının kendi konumunu ve ön kabullerini açıkça yazması (düşünümsellik) beklenir. Hermenötik, fenomenoloji ve sembolik etkileşimcilik bu geniş ailenin kollarıdır. Betimsel ve yorumlayıcı fenomenoloji arasındaki felsefi ayrım için fenomenoloji araştırma deseni maddesine bakın.

Yapılandırmacılık ile yorumlamacılık aynı şey mi?

Pek çok kaynak iki terimi birbirinin yerine kullanır; Guba ve Lincoln da nitel araştırmanın paradigmasını "yapılandırmacılık" (constructivism) olarak adlandırır. Bazı yazarlar ise ince bir ayrım yapar: yapılandırmacılık anlamın bireyin zihninde kurulmasını, toplumsal inşacılık (social constructionism) ise anlamın toplumsal etkileşim ve dil içinde ortak olarak kurulmasını vurgular. Tezinizde hangi terimi seçtiğinizi ve dayandığınız yazarı belirtmeniz bu karışıklığı önler.

Eleştirel paradigma ve pragmatizm nedir?

Eleştirel paradigma, gerçekliğin tarihsel olarak güç ilişkileri, ekonomik ve toplumsal yapılar tarafından biçimlendirildiğini savunur. Amaç yalnız anlamak değil, eşitsizlikleri görünür kılıp dönüştürmektir. Frankfurt Okulu'nun eleştirel kuramı, feminist araştırma ve Paulo Freire'nin eleştirel pedagojisi bu çerçeveye yakın durur. Eylem araştırması ve katılımcı araştırma desenleri sıklıkla bu paradigmaya dayanır. Creswell'in sınıflamasında bu bakış "dönüştürücü" dünya görüşü olarak geçer.

Pragmatizm, Charles Peirce, William James ve John Dewey'e dayanan felsefi gelenektir. Gerçekliğin doğası tartışmasına öncelik vermez; bir bilginin değerini sorunu çözmedeki işe yararlığına göre ölçer. Araştırma sorusunu merkeze alır ve soruyu en iyi cevaplayan yöntemi seçmeyi meşru sayar. Bu nedenle karma yöntem araştırmalarının en sık başvurduğu felsefi zemindir. Karma desenlerin uygulaması için karma yöntem araştırma desenleri maddesine bakabilirsiniz.

Paradigmaların karşılaştırması

Aşağıdaki tablo dört paradigmanın temel sorulara verdiği cevapları yan yana gösterir. Gerçek araştırmalar bu sınırları her zaman keskin biçimde izlemez; tablo bir başlangıç haritası olarak okunmalıdır.

Kalite ölçütleri satırı, paradigmanın neden önemli olduğunu en açık biçimde gösterir. Yorumlayıcı bir çalışmayı "örneklemi küçük, genellenemez" diye eleştirmek, onu başka bir paradigmanın ölçütleriyle değerlendirmektir. Nitel çalışmalarda kullanılan ölçütlerin ayrıntısı için nitel araştırmada geçerlik ve güvenirlik maddesine bakın.

Tezde paradigma nasıl yazılır? Adım adım

Paradigma bölümü uzun bir felsefe özeti değildir. Hakem ya da jüri, seçtiğiniz felsefi zeminin araştırma sorunuzla ve yönteminizle tutarlı olup olmadığına bakar. Şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. Araştırma sorunuzdan başlayın. Soru "ne kadar, fark var mı" diye mi, "nasıl deneyimleniyor, ne anlam taşıyor" diye mi kurulmuş? Sorunun yapısı paradigmanızı büyük ölçüde gösterir. Soruyu netleştirmek için araştırma sorusu nasıl yazılır maddesine bakın.
2. Paradigmanızı adıyla belirtin. "Bu çalışma yorumlayıcı paradigmaya dayanmaktadır" gibi açık bir cümle kurun ve dayandığınız yazarı gösterin.
3. Ontolojik ve epistemolojik kabulünüzü iki üç cümleyle açıklayın. Gerçekliği nasıl gördüğünüzü ve bilginin nasıl üretildiğine dair kabulünüzü kendi çalışmanızın diliyle yazın.
4. Metodolojiye bağlayın. Bu kabullerin neden belirli bir deseni (örneğin fenomenoloji ya da açıklayıcı sıralı karma desen) gerektirdiğini gösterin. Desen seçimi için araştırma deseni seçim rehberi yardımcı olur.
5. Yöntemlere ve kalite ölçütlerine indirin. Veri toplama araçlarınızı ve çalışmanızı hangi ölçütlerle değerlendirdiğinizi aynı çizgide sürdürün.
6. Araştırmacının konumunu yazın. Özellikle yorumlayıcı ve eleştirel çalışmalarda kendi deneyiminizin ve ön kabullerinizin araştırmaya nasıl etki edebileceğini açıklayın.

Örnek bir paragraf yapısı (içerik varsayımsaldır): "Bu araştırma, öğretmenlerin uzaktan eğitim deneyimini onların bakış açısından anlamayı amaçladığı için yorumlayıcı paradigmaya dayanmaktadır. Çalışmada gerçekliğin katılımcıların anlamlandırmaları içinde kurulduğu ve bilginin araştırmacı ile katılımcı arasındaki etkileşimde oluştuğu kabul edilmiştir. Bu kabullerle uyumlu olarak fenomenoloji deseni benimsenmiş, veriler yarı yapılandırılmış görüşmelerle toplanmıştır."

Sık yapılan hatalar

• Paradigmayı yöntemle eşitlemek. "Nitel yöntem kullandığım için yorumlayıcıyım" demek her zaman doğru değildir. Görüşme verisi postpozitivist bir mantıkla da çözümlenebilir; belirleyici olan verinin türü değil, bilgiye bakışınızdır.
• Tutarsız zincir kurmak. Yapılandırmacı olduğunu söyleyip bulguları "kanıtlanmıştır" ve "genellenebilir" diliyle yazmak, jürinin ilk fark ettiği çelişkilerdendir.
• Felsefe özetiyle sayfaları doldurmak. Kuhn'dan Habermas'a uzun bir tarihçe yazmak yerine kendi çalışmanızı ilgilendiren kabulleri kısa ve net verin.
• Paradigmaları hiyerarşik görmek. Hiçbir paradigma kendiliğinden "daha bilimsel" değildir; değerlendirmede bakılan, seçimin soruya uygunluğu ve tutarlı uygulanmasıdır.
• Gömülü kuram gibi desenlerde kolları karıştırmak. Aynı desenin farklı paradigmalara dayanan sürümleri vardır; örneğin Charmaz'ın yaklaşımı yapılandırmacıdır. Hangi kolu izlediğinizi gömülü kuram maddesindeki karşılaştırmaya bakarak belirleyin.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• YÖK Ulusal Tez Merkezi, alanınızda paradigmasını açıkça yazmış nitel ve karma tezler: https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/
• DergiPark, Türkçe yöntem ve bilim felsefesi makaleleri: https://dergipark.org.tr
• TR Dizin, ulusal hakemli dergilerde yöntem literatürü: https://trdizin.gov.tr
• Temel kaynaklar (kütüphanenizden): Kuhn, Bilimsel Devrimlerin Yapısı; Guba ve Lincoln, "Competing Paradigms in Qualitative Research" (Handbook of Qualitative Research); Crotty, The Foundations of Social Research; Creswell, Research Design.