Meta-Analiz Nasıl Yapılır? ? Etki Büyüklüğünden Orman Grafiğine
Meta-Analiz Nedir?
Meta-analiz, aynı araştırma sorusunu inceleyen birden fazla çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştiren bir araştırma yöntemidir. Sistematik derlemenin nicel versiyonudur. Bireysel çalışmaların örneklem büyüklüklerini birleştirerek daha güçlü ve genellenebilir sonuçlar üretir. Q1 dergilere kabul şansı çok yüksektir ? ortalama 50-100+ atıf alır.
Ne Zaman Meta-Analiz Yapılır?
Uygun: Aynı konuda en az 5-10 nicel çalışma varsa, çalışmalar benzer değişkenleri ölçmüşse, etki büyüklüğü hesaplanabiliyorsa.
Uygun değil: Çalışmalar çok heterojen ise (farklı yöntemler, farklı örneklemler), yeterli sayıda çalışma yoksa, nitel çalışmalar için.
Adım Adım Süreç
1. Sistematik arama: Meta-analiz her zaman sistematik derleme ile başlar. PRISMA protokolü izlenir.
2. Kodlama: Her çalışmadan standart veriler çıkarılır: örneklem büyüklüğü, ortalama, standart sapma, korelasyon katsayısı, odds ratio vb.
3. Etki büyüklüğü hesaplama: Cohen's d (grup karşılaştırması), Pearson r (ilişki), Odds Ratio (kategorik). Her çalışma için ayrı hesaplanır, sonra birleştirilir.
4. Model seçimi: Sabit etkiler modeli (fixed effects) ? tüm çalışmalar aynı etkiyi ölçüyor varsayımı. Rastgele etkiler modeli (random effects) ? çalışmalar arası varyans var. Pratikte çoğunlukla rastgele etkiler tercih edilir.
5. Heterojenlik testi: Q istatistiği ve I² ile çalışmalar arası tutarsızlık ölçülür. I² > %75 yüksek heterojenlik ? moderatör analizi gerekir.
6. Orman grafiği (forest plot): Her çalışmanın etki büyüklüğü ve güven aralığı görsel olarak sunulur. Meta-analizin en tanınmış çıktısı.
7. Yayın yanlılığı: Funnel plot ve Egger testi ile anlamlı sonuç bulamayan çalışmaların yayımlanmaması (file drawer problem) kontrol edilir.
Yazılımlar
CMA (Comprehensive Meta-Analysis): En kullanıcı dostu, ücretli. R metafor paketi: Ücretsiz, esnek, en güçlü. RevMan: Cochrane'ın ücretsiz aracı, sağlık bilimleri odaklı. JASP: Ücretsiz, menü tabanlı, başlangıç için uygun.
Doçentlik Değeri
Meta-analiz Q1 dergide yayımlanma potansiyeli çok yüksek, atıf sayısı orijinal araştırmadan 3-5 kat fazla ve tek yazarlı yapılabilir. Doçentlik puanında tek bir meta-analiz 30 puan getirebilir.
