Mega Dergi Nedir? Geniş Kapsamlı Açık Erişim Dergiler ve Değerlendirme Anlayışı

Bu madde açık erişimin ödeme modellerini değil, mega dergilerin makaleyi değerlendirme anlayışını ve bir yazarın bu dergileri nasıl tartması gerektiğini anlatır. Gold, green, diamond ve hibrit modellerin karşılaştırması, APC ücretleri ve Creative Commons lisansları için açık erişim yayın modelleri maddesine bakın.

Mega dergi nedir?

"Mega dergi" resmî bir dizin kategorisi ya da bir kurumun verdiği unvan değildir; yayıncılık alanyazınında belirli bir dergi modelini tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Bir dergiyi mega dergi yapan şey tek bir özellik değil, birkaç özelliğin bir arada bulunmasıdır:

• Çok geniş kapsam: Tek bir alan yerine bütün doğa bilimleri, tıp ve mühendislik gibi geniş bir yelpazeye açıktır; bazıları sosyal bilimleri de kapsar.
• Sağlamlık odaklı hakemlik: Makale, bulgunun ne kadar çarpıcı ya da alana katkısının ne kadar büyük olduğuna göre değil, yöntemin doğru uygulanıp uygulanmadığına ve sonuçların veriyle desteklenip desteklenmediğine göre değerlendirilir.
• Yüksek hacim: Sayfa ya da sayı sınırı olmadığı için ölçütleri karşılayan her makale yayımlanabilir; bu da yılda binlerce makale anlamına gelebilir.
• Tam açık erişim: Makaleler yayımlandığı anda herkese açıktır ve genellikle CC BY gibi açık bir lisansla yayımlanır.
• Yazar ücretiyle finansman: Gider çoğunlukla kabulden sonra yazardan alınan makale işlem ücretiyle (APC) karşılanır.

Bu özelliklerden yalnız biri bir dergiyi mega dergi yapmaz. Örneğin çok makale yayımlayan ama dar bir alana odaklanan bir dergi ya da geniş kapsamlı ama klasik "önem ve yenilik" ölçütüyle seçici davranan bir dergi bu tanıma tam uymaz.

Mega dergi ile geleneksel dergi arasındaki farklar

Farkı en iyi, bir makalenin iki tür dergide nasıl değerlendirildiğine bakarak görebilirsiniz.

Mega dergi ve geleneksel seçici dergi karşılaştırması

Ölçüt	Geleneksel seçici dergi	Mega dergi
Kapsam	Belirli bir alan ya da alt alan	Birçok bilim alanı bir arada
Hakem sorusu	"Bu çalışma doğru mu ve dergimiz için yeterince önemli, yeni mi?"	"Bu çalışma yöntem ve raporlama açısından sağlam mı?"
Ret nedeni	Kapsam dışı, katkı yetersiz, yeterince yeni değil, yöntem zayıf	Çoğunlukla yöntem, etik, raporlama ya da veri sorunu
Yayın hacmi	Sayı ve sayfa sınırıyla kısıtlı	Ölçütü karşılayan makale sayısıyla belirlenir
Erişim	Abonelik, hibrit ya da açık erişim	Tamamen açık erişim
Finansman	Abonelik, kurum desteği ya da APC	Çoğunlukla APC
Okurun dergiyi bulma biçimi	Alanın insanları dergiyi takip eder	Okur makaleyi çoğunlukla veri tabanı aramasıyla bulur

Son satır pratikte önemlidir. Alanınızın dergisini meslektaşlarınız düzenli izler; mega dergide yayımlanan bir makaleye ise okur genellikle Google Scholar, Web of Science ya da Scopus aramasıyla ulaşır. Başlığın, özetin ve anahtar kelimelerin aranabilir olması bu yüzden daha da önem kazanır.

"Yalnız bilimsel sağlamlık" ilkesi: Hakem değerlendirmesi nasıl işler?

Mega dergileri ayıran asıl özellik, makaleyi kabul etmek için sorulan sorudur. Örneğin PLOS ONE kendi tanıtım sayfasında araştırmaları bilimsel geçerlilik, güçlü yöntem ve yüksek etik standartlar temelinde değerlendirdiğini, algılanan öneme göre değerlendirmediğini belirtir. Derginin yayın ölçütleri sayfasında sayılan yedi ölçüt şunlardır:

1. Çalışma özgün bir araştırmanın sonuçlarını sunar.
2. Sonuçlar başka bir yerde yayımlanmamıştır.
3. Deneyler, istatistikler ve diğer analizler yüksek teknik standartla yapılmış ve tekrarlanabilecek ayrıntıda anlatılmıştır.
4. Sonuçlar uygun biçimde sunulmuş ve veriyle desteklenmiştir.
5. Makale anlaşılır biçimde ve standart İngilizceyle yazılmıştır.
6. Araştırma deney etiği ve araştırma dürüstlüğü standartlarını karşılar.
7. Makale uygun raporlama yönergelerine ve veri paylaşımına ilişkin topluluk standartlarına uyar.

Listede "alana büyük katkı", "yenilik" ya da "geniş okur kitlesinin ilgisi" gibi bir ölçüt yoktur. Aynı sayfa, geçerli bütün araştırmaları yayımlama hedefi doğrultusunda negatif ve boş (null) sonuçları da değerlendirdiklerini açıkça yazar. Bu yüzden mega dergiler, seçici dergilerin "yeterince ilginç değil" diyerek geri çevirdiği negatif bulgular ve replikasyon çalışmaları için önemli bir yayın yoludur.

Mega dergi örnekleri

Mega dergi modelinin en bilinen temsilcisi PLOS ONE'dır. Dergi, kendi sayfasında fen, mühendislik ve tıpta iki yüzü aşkın konu alanında araştırma kabul ettiğini, ilgili sosyal bilim ve beşerî bilim çalışmalarını da değerlendirdiğini ve makaleleri CC BY lisansıyla yayımladığını belirtir. Nature Portfolio'nun açık erişimli dergisi Scientific Reports ise tanıtım sayfasında doğa bilimlerinin bütün alanlarını, psikolojiyi, tıbbı ve mühendisliği kapsadığını yazar.

Alanyazında mega dergi örneği olarak sık anılan başka dergiler de vardır: mühendislikte IEEE Access, tıpta BMJ Open, biyoloji ve tıpta PeerJ, sosyal bilimlerde SAGE Open, çok disiplinli olarak Heliyon ve Royal Society Open Science bunlardan bazılarıdır. Bu adlar yalnız modeli tanımanız için verilmiştir; bir öneri ya da kalite onayı değildir.

Mega dergide yayımlamanın avantajları

• Disiplinler arası çalışmaya yer: İki alanın kesişimindeki bir çalışma, dar kapsamlı dergilerde "bizim alanımıza tam uymuyor" gerekçesiyle geri çevrilebilir. Geniş kapsamlı dergide bu sorun daha az yaşanır.
• Önem tartışmasına takılmamak: Yöntemi sağlam ama sonucu "sıradan" bulunan, negatif ya da tekrar niteliğindeki çalışmalar yayımlanma şansı bulur. Bu, yayın yanlılığına karşı da bir denge sağlar.
• Açık erişim ve görünürlük: Makale ücretsiz okunur; fon kuruluşlarının açık erişim şartlarını karşılamak kolaylaşır.
• Öngörülebilirlik: Ölçütler yazılı ve görece somut olduğu için yazar, makalenin neye göre değerlendirileceğini önceden bilir. Ret gerekçesi de çoğunlukla düzeltilebilir bir yöntem sorunudur.
• Birden çok ret sonrası uygun bir durak: Seçici dergilerden "kapsam ya da katkı" gerekçesiyle dönen sağlam bir makale için gerçekçi bir seçenektir. Yayınevlerinin kardeş dergiye transfer teklifinde önerilen dergiler arasında da sıklıkla geniş kapsamlı dergiler bulunur.

Mega dergilerin dezavantajları ve eleştiriler

Mega dergiler, akademide hem savunulan hem eleştirilen bir modeldir. Göndermeden önce şu noktaları tartın:

• Prestij algısı: Bazı alanlarda ve bazı jürilerde mega dergi yayını, alanın seçici dergisindeki yayınla aynı ağırlıkta görülmeyebilir. Bu algı alana, bölüme ve değerlendiriciye göre değişir.
• Kalabalıkta kaybolma: Çok yüksek hacimli bir dergide makaleniz alanınızın okurlarının önüne kendiliğinden düşmez. Görünürlük büyük ölçüde başlık, özet ve anahtar kelimelere, bir de sizin paylaşımınıza bağlıdır.
• Maliyet: APC ödemesi gerekir. Kurumunuzun yayınevleriyle anlaşması, proje bütçesi ya da ücret muafiyeti yoksa bu ciddi bir giderdir.
• Kalitede değişkenlik: Geniş kapsamlı dergilerde makaleyi çok sayıda akademik editör yönetir. Hakemliğin titizliği editörden editöre değişebilir; bu nedenle dergide yayımlanmış her makale aynı düzeyde değildir.
• İndeks durumu değişebilir: Hızla büyüyen dergiler dizin kuruluşlarının yeniden değerlendirmesine konu olabilir. Dizinden çıkarılma ya da askıya alınma riskini ve listelerin nasıl takip edileceğini WoS ve Scopus'tan çıkarılan dergiler maddesinde bulabilirsiniz.
• Çeyrek ve etki değeri yanılgısı: Çok disiplinli dergilerin çeyrek ve etki değeri bütün dergi üzerinden hesaplanır; sizin alanınızdaki makalelerin atıf düzeyini göstermez. Metriklerin sınırları için impact factor nasıl hesaplanır maddesine bakın.

Mega dergi predatör dergi midir?

Hayır. Mega dergi bir yayın modelidir; predatör (yağmacı) dergi ise hakemlik yapıyormuş gibi görünüp ücret karşılığı denetimsiz yayın yapan, kendini olduğundan farklı tanıtan bir dergidir. İkisini karıştırmak hem haksız hem de tehlikelidir: Haksızdır, çünkü saygın mega dergiler gerçek hakemlik yapar, yayın etiği kuruluşlarının ilkelerine uyar ve büyük dizinlerde taranabilir. Tehlikelidir, çünkü predatör dergiler de "geniş kapsam, hızlı yayın, her alandan makale" söylemini kullanır.

Saygın mega dergi ile predatör dergiyi ayırt eden işaretler

Bakılacak nokta	Saygın mega dergi	Predatör dergide sık görülen
Hakem ölçütleri	Yazılı, ayrıntılı ve gerçekten uygulanır	Belirsiz ya da yalnız vaat düzeyinde
Yayın süresi	Hakem süreci haftalar ya da aylar alabilir	Birkaç günde kabul vaadi
Ücret	Sitede açıkça yazılı, kabulden sonra istenir	Gizli, sonradan çıkan ya da gönderimde istenen ücret
İndeks iddiası	Dizinin kendi sitesinde doğrulanabilir	Doğrulanamayan "dizin", sahte metrik
Davet	Toplu, abartılı e-posta daveti tipik değildir	Israrlı ve övgü dolu e-postalar

Ayrıntılı kontrol listesi için predatör dergi nasıl tespit edilir maddesine bakın.

Mega dergiye göndermeden önce kontrol listesi

1. İndeksi dizinin kendi sitesinde doğrulayın. Derginin "indexed in" yazısına değil, Web of Science, Scopus ya da TR Dizin'in kendi listesine bakın.
2. Hedefinizdeki kuralı okuyun. Doçentlik, teşvik, kadro ya da mezuniyet için hangi indeksin ve dergi türünün arandığını kendi başvuru döneminizin kriterlerinden kontrol edin.
3. Ücreti ve muafiyeti öğrenin. APC tutarını gönderim tarihindeki değeriyle, kurumunuzun yayınevi anlaşmasını ve indirim ya da muafiyet seçeneklerini gönderimden önce netleştirin.
4. Kapsamın gerçekten sizi içerdiğini görün. Geniş kapsam her alanı kapsamak demek değildir; derginin konu alanları sayfasına bakın.
5. Raporlama ve veri şartlarını hazırlayın. Veri paylaşım beyanı, etik kurul bilgisi ve ilgili raporlama yönergesi kontrol listesi çoğu zaman gönderimde istenir.
6. Alanınızdan yayımlanmış makalelere bakın. Dergide son dönemde sizin alanınızdan hangi düzeyde çalışmaların çıktığını görmek, beklentinizi gerçekçi kılar.
7. Alternatifle karşılaştırın. Aynı makale için alanınızın seçici bir dergisini de değerlendirin; dergi seçimini yalnız kabul olasılığına göre yapmayın.

Dergi seçiminin bütün ölçütleri için makale için dergi seçimi maddesine, alanınıza uygun dergileri taramak için dergi bulucu aracına bakabilirsiniz.

Doçentlik, teşvik ve atamada mega dergi yayını sayılır mı?

Türkiye'deki akademik değerlendirmelerde bir yayın, derginin "mega" olup olmamasına göre değil, derginin tarandığı dizine, makalenin türüne ve ilgili kriterlerin şartlarına göre değerlendirilir. Mega dergi Web of Science'ın ilgili endekslerinde ya da Scopus'ta taranıyorsa, yayın bu indekse göre ele alınır; açık erişimli olması tek başına ek puan getirmez.

Yine de üç noktayı gözden kaçırmayın. Birincisi, indeks durumu makalenin yayımlandığı tarihe göre değerlendirilir ve sonradan değişebilir. İkincisi, bazı üniversitelerin atama ve yükseltme ölçütleri ya da jüriler dergi niteliğine ilişkin ek koşullar arayabilir. Üçüncüsü, doçentlik ve teşvik kuralları dönem dönem güncellenir. Bu yüzden kendi başvurunuz için ÜAK'ın ve kurumunuzun güncel kriter metnini okuyun; çeyreğin doçentlikteki yerini SCI, SSCI ve ESCI farkları maddesinde bulabilirsiniz.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• PLOS ONE — Criteria for Publication: yedi yayın ölçütü, negatif ve boş sonuçların değerlendirilmesi
• PLOS ONE — Journal Information: değerlendirme anlayışı, kapsam ve CC BY lisansı
• Scientific Reports — About the journal: kapsam ve açık erişim
• Clarivate Master Journal List: Web of Science kapsamında dergi sorgulama
• DOAJ — Directory of Open Access Journals: açık erişimli dergiler dizini