Döner Sermaye Payı Nedir? Akademisyenlere Nasıl Dağıtılır?

Bu madde yalnız döner sermaye sisteminin nasıl işlediğini anlatır: gelirin nereden geldiğini, payı kimlerin alabildiğini ve dağıtımın hangi kurallara göre yapıldığını. Ek ders, akademik teşvik, proje ve bilirkişilik gibi öteki ek gelir yollarının genel çerçevesi için öğretim görevlisi ve akademisyen ek gelir yolları maddesine bakın.

Döner sermaye nedir, üniversitede gelir nereden gelir?

Döner sermaye, üniversitenin genel bütçesinden ayrı tutulan ve kendi ürettiği hizmetlerin geliriyle dönen bir işletmedir. Yükseköğretim Kanunu'nun (2547 sayılı Kanun) 37. maddesine göre üniversite dışındaki kurum ve kişiler üniversiteden bilimsel görüş, proje, araştırma ve benzeri hizmetler; üniversite hastanelerinden ise hasta muayene ve tedavisi ile bunlara bağlı tahlil ve araştırmalar isteyebilir. Bu hizmetler üniversite yönetim kurulunun kabul ettiği esaslara göre verilir ve alınan ücretler ilgili birimin döner sermayesine gelir kaydedilir.

Uygulamada döner sermaye gelirinin kaynakları birime göre çok farklıdır:

• Sağlık birimleri: Tıp ve diş hekimliği fakültelerinin hastaneleri ile sağlık uygulama ve araştırma merkezlerinde muayene, ameliyat, tetkik ve tedavi gelirleri.
• Mühendislik, fen ve ziraat birimleri: Laboratuvar analizleri, malzeme testleri, ölçüm, kalibrasyon, bilirkişi raporu niteliğinde teknik görüşler ve sanayiye verilen danışmanlık.
• Öteki birimler: Kurs, eğitim programı, sertifika programı, proje ve danışmanlık hizmetleri.

Döner sermayesi olmayan ya da dışarıya hizmet vermeyen bir bölümde bu kalem hiç oluşmaz. Bu yüzden döner sermaye payını “her akademisyenin aldığı bir ödeme” gibi düşünmeyin.

Döner sermaye payının maaştan farkı nedir?

Akademisyen maaşı kanunla belirlenen kalemlerden (aylık, ek gösterge, üniversite ödeneği, geliştirme ödeneği, yükseköğretim tazminatı gibi) oluşur ve aynı unvan ve kademedeki herkes için büyük ölçüde aynıdır. Döner sermaye ek ödemesi ise birimin o dönemde elde ettiği gelire ve sizin bu gelire katkınıza bağlıdır. Maaşın kalemleri için akademisyen maaşları 2026 maddesine bakabilirsiniz.

Ek ödemenin ayrı bordroda nasıl görüneceğini merak ediyorsanız akademisyen maaş bordrosu nasıl okunur maddesi kalem kalem açıklıyor.

Döner sermaye dağıtımının yasal dayanağı nedir?

Döner sermaye işletmeleri ve bu gelirden yapılacak ek ödeme, 2547 sayılı Kanun'un 58. maddesinde düzenlenir. Kanun, ek ödemenin hangi personele ve hangi üst sınırlar içinde yapılabileceğini belirler. Dağıtımın ayrıntısı ise YÖK'ün çıkardığı Yükseköğretim Kurumlarında Döner Sermaye Gelirlerinden Yapılacak Ek Ödemenin Dağıtılmasında Uygulanacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik'tedir. Yönetmelik 18.02.2011 tarihli ve 27850 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır ve dayanağı Kanun'un 58. maddesinin (h) ve (i) fıkralarıdır.

Yönetmeliğin amacı, ek ödemenin personelin unvanı, görevi, çalışma şartları, hizmete katkısı, performansı ve riskli bölümlerde çalışma gibi ölçütlere göre yapılmasının usulünü belirlemektir. Üniversiteler bu çerçevede kendi yönetim kurulu kararlarıyla ayrıntılı dağıtım esasları çıkarır. Bu yüzden iki üniversitede aynı unvandaki iki kişinin aldığı pay farklı olabilir.

Döner sermaye payını kimler alabilir?

Yönetmeliğe göre ek ödeme birim ya da alt birim bazında yapılır. Kanun'un 58. maddesinin (c) fıkrası kapsamındaki birimler (yönetmelik bu birimler için tıp ve diş hekimliği fakülteleri ile sağlık uygulama ve araştırma merkezlerine özel bir dağıtım düzeni kurar) dışında, döner sermaye gelirine katkı veren öğretim elemanları dışındaki personele bu yönetmelik kapsamında ek ödeme yapılamaz. Başka bir deyişle:

• Sağlık birimlerinde öğretim üyeleri, araştırma görevlileri ve öteki personel, her biri için ayrı hesaplanan bir puanla dağıtıma katılır.
• Öteki birimlerde payı esas olarak döner sermaye işinde fiilen çalışan, gelire katkı veren öğretim elemanları alır.
• Fiilî katkı şarttır: Yönetmeliğe göre ek ödeme, personelin fiilen hizmete katkı verdiği sürece yapılabilir. Hangi izin ve rapor sürelerinin aktif çalışılmış gün sayılacağı yönetmeliğin 4. maddesinde ayrıca sayılmıştır.

Görevlendirmeler de payı etkiler. Kanun'un 38. maddesine göre bir kamu kurumunda görevlendirilen öğretim üyeleri, Kanun'da sayılan istisnalar dışında görev süresince döner sermayeden yararlanamaz; ayrıntı 38. madde görevlendirmesi maddesinde. 39. madde kapsamındaki kısa süreli yurt içi ve yurt dışı görevlendirmeler için yönetmelik, takvim yılında toplam üç aya kadar olan görevlendirmelerde birim ortalamasının esas alınmasını öngörür; bildirisiz kongre ve seminer katılımı için daha kısa bir süre sınırı vardır. Görevlendirme kuralları için akademisyen yurt dışı görevlendirme hakları maddesine bakın.

Döner sermaye payı nasıl hesaplanır? Adım adım

Ayrıntılar birime göre değişse de dağıtım genellikle şu sırayla ilerler:

1. Gelir oluşur: Hizmet verilir, ücreti tahsil edilir ve birimin döner sermayesine gelir kaydedilir.
2. Kanuni kesintiler yapılır: Yönetmelik bunları 2547 sayılı Kanun'un 58. maddesi ve 5234 sayılı Kanun'un geçici 1. maddesi uyarınca yapılan kesintiler olarak tanımlar. Hazine payı ve bilimsel araştırma projeleri (BAP) için ayrılan pay bu kesintiler arasındadır. BAP bütçesinin işleyişi için BAP nedir, nasıl başvurulur maddesine bakın.
3. Dağıtılacak miktar belirlenir: Yönetim kurulu, kesintilerden sonra kalan gelirden ne kadarının dağıtılacağına karar verir. Yönetmelik, ödemenin döner sermaye kaynaklarının uygunluğuna ve gelir-gider dengesine göre yapılmasını ister.
4. Kişi başı pay hesaplanır: Sağlık birimlerinde puan sistemiyle, öteki birimlerde çoğunlukla önceden belirlenen katkı oranlarıyla.
5. Ödeme yapılır: Yönetmelik ödeme dönemini aylık dönemler olarak tanımlar.

Tıp ve diş hekimliği fakültelerinde dağıtım nasıl yapılır?

Sağlık birimlerinde yönetmelik ayrıntılı bir puan sistemi kurar. Her kişinin puanı birkaç bileşenden oluşur:

Yönetmeliğe göre öğretim üyelerinde puan, A + [(B1 + B2 + B3) × KK1 + (C × KK2)] + D + E biçiminde hesaplanır; araştırma görevlilerinde bireysel gelir ve eğitim bileşenleri yer almaz, öteki personelde ise yalnız A ve E kullanılır. Buradaki KK, kalibrasyon katsayısıdır ve yönetim kurulunca 0,2 ile 0,9 arasında belirlenir. Katsayı, bireysel işlemlerin kurumsal ortalamaya göre ne kadar ağırlık taşıyacağını ayarlar.

Yönetmelik mesai dışı geliri, resmî çalışma saatleri dışında ve hafta sonu ile resmî tatillerde elde edilen gelir olarak tanımlar. Bu yüzden hastanedeki iki öğretim üyesinin payı, aynı unvanda olsalar bile yaptıkları işlem sayısına, mesai dışı çalışmalarına ve eğitim-bilimsel faaliyetlerine göre belirgin biçimde ayrışabilir.

Mühendislik ve öteki fakültelerde döner sermaye nasıl işler?

Sağlık birimleri dışındaki birimlerde sistem daha sadedir. Yönetmeliğe göre bu birimlerde elde edilen gelirden kanuni kesintiler ve ilgili giderler düşüldükten sonra kalan tutar, gelire katkı veren öğretim elemanlarına, önceden bir protokolle belirlenen katkı oranlarına göre ödenir. Ödeme tahsilattan sonra yapılır; peşin tahsil edilen işlerde aylara bölünebilir.

Örneğin bir laboratuvar bir firmaya analiz hizmeti veriyorsa, işi kimin yürüteceği ve gelirin kişiler arasında hangi oranla bölüneceği iş başlamadan önce yazılı hâle getirilmelidir. Sonradan çıkan anlaşmazlıklar çoğu zaman bu protokolün yapılmamasından kaynaklanır.

Döner sermaye payını azaltan ya da durduran durumlar

• Gelirin düşmesi: Ödeme birimin gelirine bağlıdır; gelir azaldığında ya da giderler arttığında dağıtılacak miktar da azalır.
• Fiilen çalışılmayan günler: Aktif çalışılan gün katsayısı, yönetmelikte aktif sayılmayan izin ve rapor sürelerinde puanı düşürür. Hangi izinlerin aktif sayıldığını yönetmeliğin 4. maddesinden ve üniversitenizin esaslarından kontrol edin.
• Görevlendirme: 38. madde görevlendirmesi Kanun'daki istisnalar dışında döner sermayeden yararlanmayı durdurur; 39. madde görevlendirmeleri ise yönetmelikteki süre sınırları içinde hesaba katılır.
• Katkıya dayanmayan gelir: Bağış ve faiz geliri gibi personelin katkısına dayanmayan döner sermaye gelirleri hiçbir şekilde ek ödeme olarak dağıtılamaz.
• Haksız ödeme: Haksız olarak ek ödeme aldığı tespit edilenlerden bu tutar geri alınır. Gelir getirici işlem yapmadığı hâlde yapmış gibi gösterenler hakkında ise yönetmelik, genel hükümlere göre işlem yapılacağını belirtir.

Döner sermaye payı hakkında sık yapılan hatalar

• Tıp fakültesindeki geliri bütün akademisyenlere genellemek: Döner sermayesi olmayan bir bölümdeki aynı unvanlı öğretim üyesi için bu kalem sıfır olabilir. Kariyer ya da kadro kararlarında bu farkı göz önünde tutun.
• Tutarı sabit sanmak: Pay aydan aya değişir. Bütçe yaparken birkaç aylık ortalamaya bakın.
• Emekliliğe yansıyacağını varsaymak: Döner sermaye ek ödemesi emekli ikramiyesinin hesabına giren kalemler arasında yer almaz. Ayrıntı için akademisyen emekli ikramiyesi maddesine bakın.
• Yerel esasları okumamak: Katsayılar, cetvel puanları ve oranlar üniversitenin yönetim kurulunca belirlenir. Bu kararlar zamanla değişebileceği için güncel esasları her yıl yeniden kontrol edin.
• Protokolsüz iş almak: Mühendislik ve öteki birimlerde katkı oranları önceden protokolle belirlenmezse dağıtımda anlaşmazlık çıkar.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

• Yükseköğretim Kurumlarında Döner Sermaye Gelirlerinden Yapılacak Ek Ödemenin Dağıtılmasında Uygulanacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik (Lexpera konsolide metin)
• 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu (Lexpera konsolide metin)
• Mevzuat Bilgi Sistemi
• Yükseköğretim Kurulu