İçindekiler 14 başlık · 7 dk
- Alıntı fiili nedir, neden bu kadar önemlidir?
- "Belirtmiştir" yerine ne kullanılır? İşlevlerine göre alıntı fiilleri
- Belirtmek, vurgulamak, ileri sürmek: anlam farkları
- Belirtmek ve ifade etmek
- Vurgulamak, altını çizmek, dikkat çekmek
- İleri sürmek, öne sürmek, savunmak
- Göstermek, ortaya koymak, saptamak
- İddia etmek
- -mıştır mı, -maktadır mı? Zaman ve kip seçimi
- Fiil değiştirmeden tekrarı azaltmanın yolları
- Önce ve sonra: tekrarlı bir paragrafı düzeltmek
- İngilizce makalelerdeki karşılıkları
- Sık yapılan hatalar
- Kaynaklar ve resmî bağlantılar
Kısaca: Akademik yazıda "belirtmiştir" yerine fiili, kaynağın ne yaptığına göre seçin. Görüş aktarıyorsa ifade etmiştir, aktarmaktadır; bir noktanın önemini işaret ediyorsa vurgulamıştır, dikkat çekmiştir; tartışmalı bir görüş savunuyorsa ileri sürmüştür, savunmaktadır; araştırma bulgusu sunuyorsa saptamıştır, ortaya koymuştur, göstermiştir; karşı çıkıyorsa eleştirmiştir, sorgulamıştır. Fiilin yanında cümle yapısını da değiştirerek tekrarı azaltabilirsiniz.
Alıntı fiili nedir, neden bu kadar önemlidir?
Alıntı fiili (aktarma fiili), başka bir yazarın düşüncesini ya da bulgusunu metninize taşırken kullandığınız fiildir: "Demir (2019), … olduğunu belirtmiştir." Bu fiil yalnız bir bağlantı sözcüğü değildir. Kaynağın ne yaptığını (bulgu mu sunuyor, görüş mü savunuyor, tanım mı veriyor) ve sizin o kaynağa ne kadar katıldığınızı okura sezdirir.
Literatür bölümünde her cümlenin "… belirtmiştir" ile bitmesi iki sorun yaratır. Metin tekdüze okunur ve kaynaklar arasındaki farklar kaybolur: bir deney sonucunu raporlayan çalışma ile bir görüş yazısı aynı ağırlıkta görünür. Doğrudan alıntı ile parafrazın ne zaman tercih edileceğini doğrudan alıntı ve parafraz maddesinde anlattık; bu madde, aktarımı yaparken seçeceğiniz fiilin anlamına ve çeşitlendirilmesine odaklanıyor.
Bu maddedeki örnek cümlelerde geçen yazar adları ve yıllar varsayımsaldır; yalnız kalıbı göstermek için kullanılmıştır.
"Belirtmiştir" yerine ne kullanılır? İşlevlerine göre alıntı fiilleri
Fiili seçmeden önce kendinize şu soruyu sorun: "Bu kaynak, aktardığım cümlede ne yapıyor?" Cevaba göre aşağıdaki gruplardan birini seçin.
| Kaynağın yaptığı iş | Kullanılabilecek fiiller | Örnek kalıp |
|---|---|---|
| Bilgi ya da görüş aktarma (nötr) | belirtmek, ifade etmek, aktarmak, açıklamak, dile getirmek | Kaya (2020), öğretmenlerin zaman baskısı yaşadığını ifade etmiştir. |
| Bir noktanın önemini öne çıkarma | vurgulamak, altını çizmek, dikkat çekmek, önemine işaret etmek | Yazar, ölçme aracının kültürel uyarlamasının önemine dikkat çekmektedir. |
| Tartışmaya açık bir görüş savunma | ileri sürmek, öne sürmek, savunmak, … görüşünde olmak | Arslan (2018), bu farkın ekonomik nedenlerden kaynaklandığını ileri sürmüştür. |
| Araştırma bulgusu sunma | saptamak, tespit etmek, bulmak, belirlemek, ortaya koymak, göstermek, raporlamak | Yıldız (2021), deney grubunun puanlarının anlamlı biçimde arttığını saptamıştır. |
| Sonuç ya da yorum çıkarma | … sonucuna varmak, yorumlamak, değerlendirmek, çıkarımında bulunmak | Çalışma, programın kısa vadede etkili olduğu sonucuna varmıştır. |
| Öneri getirme | önermek, tavsiye etmek, … gerektiğini belirtmek | Yazarlar, uygulamanın daha geniş örneklemlerde sınanmasını önermektedir. |
| Kavram tanımlama ya da ele alma | tanımlamak, nitelendirmek, kavramsallaştırmak, ele almak, incelemek | Özkan (2017), öz yeterliği bireyin bir görevi başarabileceğine dair inancı olarak tanımlar. |
| Destekleme, doğrulama | desteklemek, doğrulamak, teyit etmek, benzer sonuca ulaşmak | Bu bulgu, Şahin'in (2022) sonuçlarıyla da desteklenmektedir. |
| Karşı çıkma, eleştirme | eleştirmek, sorgulamak, karşı çıkmak, itiraz etmek, reddetmek | Aydın (2019), bu yaklaşımın örneklem seçimini sorgulamıştır. |
| Temkinli öngörü | öngörmek, olasılığına değinmek, … olabileceğini düşünmek | Yazar, etkinin uzun vadede azalabileceğini öngörmektedir. |
Belirtmek, vurgulamak, ileri sürmek: anlam farkları
Bu fiillerin çoğu sözlükte birbirine yakın görünür; ama akademik metinde farklı tutumlar taşır. Yanlış fiil, kaynağın söylediğini istemeden çarpıtabilir.
Belirtmek ve ifade etmek
En nötr fiillerdir. Kaynağın bir şey söylediğini aktarır, ama sizin ona katılıp katılmadığınızı göstermez. Başka bir fiilin daha doğru olduğu yerlerde de kullanılabildikleri için en çok tekrarlanan fiillerdir.
Vurgulamak, altını çizmek, dikkat çekmek
Kaynağın bir noktayı özellikle öne çıkardığını gösterir. Yazarın kendisi o noktayı vurgulamamışsa bu fiilleri kullanmayın; çalışmanın kenarında geçen bir ayrıntıyı "vurgulamıştır" diye aktarmak, kaynağa olmayan bir ağırlık yükler.
İleri sürmek, öne sürmek, savunmak
Kanıtlanmış bir bilgiyi değil, tartışılabilir bir görüşü ya da açıklamayı aktarır. Bu fiiller okura "bu bir iddiadır, herkes katılmayabilir" mesajı verir. Bir deneyin bulgusunu "ileri sürmüştür" diye aktarırsanız bulguyu zayıflatmış olursunuz.
Göstermek, ortaya koymak, saptamak
Bir araştırmanın verilere dayanarak ulaştığı sonucu aktarır. Bu fiilleri kullandığınızda, o sonucu güvenilir kabul ettiğinizi de söylemiş olursunuz. Kuramsal bir görüş yazısı için "göstermiştir" demek, kanıtı olmayan bir şeye kanıt değeri verir.
İddia etmek
Türkçede çoğu zaman kuşku taşır ve aktaran kişinin o görüşe mesafeli durduğunu sezdirir. Eleştireceğiniz ya da karşı kanıt sunacağınız bir görüş için uygundur; nötr bir aktarımda kullanılırsa kaynağa haksızlık edebilir.
"Kanıtlamıştır" fiilinden olabildiğince kaçının. Tek bir araştırma bir şeyi genellikle kanıtlamaz; destekler, gösterir ya da ortaya koyar. Hakemler ve jüri üyeleri bu fiili sık sorgular.
-mıştır mı, -maktadır mı? Zaman ve kip seçimi
Türkçe literatür yazımında iki biçim yaygındır ve ikisi de doğrudur; önemli olan anlam farkını bilmek ve tutarlı olmaktır.
- Geçmiş zaman (-mıştır): Belirli bir çalışmanın yapıldığı zamanda ulaştığı sonucu aktarır: "Kaya (2020), … saptamıştır." Bulgular, tamamlanmış araştırmalar ve tarihsel gelişmeler için en uygun biçimdir.
- Şimdiki zaman (-maktadır): Hâlâ geçerli sayılan bir görüşü, kuramı ya da yazarın genel tutumunu aktarır: "Yazar, … savunmaktadır." Kuramsal çerçeve bölümünde sık kullanılır.
- Geniş zaman (-ır, -ar): Tanımlarda ve genel kabul gören bilgilerde kullanılır: "Özkan (2017), öz yeterliği … olarak tanımlar."
Aynı paragrafta aynı türden aktarımlarda kip değiştirmeyin; bir çalışmanın bulgusunu "saptamıştır", bir sonrakini "saptamaktadır" diye yazmak dağınık görünür. "Belirtmiş" gibi -tır eki olmayan biçimler konuşma diline yakındır ve duyulan bir bilgiyi aktarma tonu taşır; akademik metinde "belirtmiştir" tercih edilir.
İngilizce yazıyorsanız APA 7, literatür aktarımında geçmiş zaman ya da present perfect kullanılmasını önerir ("Smith (2020) found …", "Researchers have argued …"). İki zaman arasındaki farkı present perfect ve past simple farkı maddesinde bulabilirsiniz. Türkçede ise yerleşik bir tek kural yoktur; enstitünüzün ya da derginizin yazım kılavuzunda bir tercih belirtilmişse ona uyun.
Fiil değiştirmeden tekrarı azaltmanın yolları
Her cümlede farklı bir fiil aramak da metni yapay hâle getirebilir. Tekrarı azaltmanın daha etkili yolu, cümle yapısını çeşitlendirmektir.
- Kaynağı cümlenin sonuna alın: Yazarı özne yapmak yerine bilgiyi öne çıkarın: "Uzaktan eğitimde katılımın ilk haftalardan sonra düştüğü görülmektedir (Kaya, 2020)."
- "-e göre" yapısını kullanın: "Arslan'a (2018) göre bu farkın temel nedeni ekonomiktir."
- Çalışmayı özne yapın: "Yıldız'ın (2021) deneysel çalışması, … olduğunu ortaya koymuştur."
- Kaynakları birleştirin: Aynı şeyi söyleyen çalışmaları tek cümlede toplayın: "Birçok çalışma (Demir, 2019; Kaya, 2020; Şahin, 2022) benzer bir eğilime işaret etmektedir." Bu, sentez yazmanın da ilk adımıdır; ayrıntısı literatür sentezi nasıl yazılır maddesinde.
- Kaynaklar arasında ilişki kurun: "Bu bulgunun aksine Aydın (2019), …" ya da "Benzer biçimde …" gibi geçişlerle cümleleri birbirine bağlayın. Uygun bağlaçlar için akademik yazımda bağlaçlar ve geçiş ifadeleri maddesine bakın.
Önce ve sonra: tekrarlı bir paragrafı düzeltmek
Aşağıdaki iki paragraf aynı bilgiyi içerir; kaynaklar ve bulgular varsayımsaldır.
Önce: Demir (2019), öğretmenlerin dijital araçları sınırlı kullandığını belirtmiştir. Kaya (2020), bunun nedeninin eğitim eksikliği olduğunu belirtmiştir. Yıldız (2021), hizmet içi eğitimin kullanımı artırdığını belirtmiştir. Aydın (2019) ise bu yaklaşımı belirterek eleştirmiştir.
Sonra: Öğretmenlerin dijital araçları sınırlı kullandığı farklı çalışmalarda raporlanmıştır (Demir, 2019). Kaya'ya (2020) göre bunun temel nedeni eğitim eksikliğidir. Nitekim Yıldız (2021), hizmet içi eğitim alan öğretmenlerin kullanım düzeyinin arttığını saptamıştır. Aydın (2019) ise eğitime odaklanan bu açıklamayı, okulların altyapı farklarını göz ardı ettiği gerekçesiyle eleştirmektedir.
İkinci paragrafta dört farklı aktarım işlevi görünür hâle gelir: genel bir gözlem, bir yazarın açıklaması, bir araştırma bulgusu ve bir eleştiri. Okur hangi bilginin kanıta, hangisinin görüşe dayandığını anlayabilir.
İngilizce makalelerdeki karşılıkları
İngilizce bir kaynağı Türkçeye aktarırken ya da İngilizce makale yazarken aşağıdaki eşleşmeler yol gösterir. Birebir karşılık değil, en yakın işlev karşılığıdır.
| İngilizce | Türkçe karşılık | İşlev |
|---|---|---|
| state, note, mention | belirtmek, ifade etmek, değinmek | Nötr aktarım |
| emphasize, highlight, stress | vurgulamak, altını çizmek | Öne çıkarma |
| argue, contend, maintain | ileri sürmek, savunmak | Görüş savunma |
| claim, assert | iddia etmek, öne sürmek | Mesafeli aktarım |
| find, report, demonstrate, show | saptamak, raporlamak, ortaya koymak, göstermek | Bulgu |
| suggest, propose, recommend | önermek; ileri sürmek (bağlama göre) | Öneri ya da temkinli yorum |
| criticize, question, challenge | eleştirmek, sorgulamak, karşı çıkmak | Karşı çıkma |
"Suggest" fiili İngilizcede iki anlam taşır: bir öneri getirmek ve bir bulgunun bir şeye işaret ettiğini söylemek ("The results suggest that …"). İkinci anlamda Türkçeye "işaret etmektedir" ya da "düşündürmektedir" diye çevirin; "önermektedir" yanlış olur.
Sık yapılan hatalar
- Fiille kaynağı çarpıtmak: Bir görüş yazısını "göstermiştir", bir deney bulgusunu "iddia etmiştir" diye aktarmak.
- "Değinmek" fiilini ana fikir için kullanmak: Değinmek kısaca söz etmek demektir; çalışmanın ana tezi için uygun değildir.
- Kaynaksız edilgen cümle: "… olduğu belirtilmektedir" deyip kaynak vermemek. Kimin belirttiği yazılmayan cümleler hakemlerin dikkatini çeker; özgün olmayan her bilgiye kaynak gösterin. Bu konuda intihal ve önlenmesi maddesi yol gösterir.
- "Söylemiştir" gibi konuşma dili fiilleri: Röportaj ya da sözlü bir kaynak aktarılmıyorsa "ifade etmiştir" daha uygundur.
- Kip karışıklığı: Aynı paragrafta aynı türden aktarımları farklı zamanlarla yazmak.
- Atıf biçimini unutmak: Fiil ne olursa olsun yazar adı, yıl ve doğrudan alıntıda sayfa numarası kurala uygun olmalıdır. Örnekler için APA 7 kaynak gösterme örnekleri maddesine bakın.
Literatür bölümünü baştan kurgulamak istiyorsanız tez literatür taraması bölümü yazma, genel üslup için akademik yazımda dil ve üslup maddeleri bu maddeyi tamamlar.
Kaynaklar ve resmî bağlantılar
- Türk Dil Kurumu Sözlükleri: fiillerin anlamlarını ve kullanım örneklerini kontrol etmek için
- APA Style: İngilizce metinlerde atıf ve fiil zamanı kuralları
- DergiPark: alanınızdaki Türkçe makalelerde literatür aktarımının nasıl yapıldığını incelemek için
Sık sorulanlar
Akademik yazıda belirtmiştir yerine ne kullanılır?
Kaynağın ne yaptığına göre seçin. Nötr bir aktarımda ifade etmiştir ya da aktarmaktadır; bir noktayı öne çıkarıyorsa vurgulamıştır ya da dikkat çekmiştir; tartışmalı bir görüş savunuyorsa ileri sürmüştür; araştırma bulgusu sunuyorsa saptamıştır, ortaya koymuştur ya da göstermiştir; karşı çıkıyorsa eleştirmiştir. Ayrıca -e göre yapısı ya da kaynağı cümle sonuna almak gibi cümle değişiklikleriyle de tekrarı azaltabilirsiniz.
İleri sürmek ile iddia etmek arasındaki fark nedir?
İleri sürmek, bir yazarın tartışmaya açık bir görüş ya da açıklama ortaya koyduğunu nötre yakın bir tonla aktarır. İddia etmek ise Türkçede çoğu zaman kuşku taşır ve aktaran kişinin o görüşe mesafeli durduğunu sezdirir. Bu yüzden eleştireceğiniz ya da karşı kanıt sunacağınız görüşler için iddia etmek, tarafsız aktarım için ileri sürmek ya da savunmak daha uygundur.
Literatürde belirtmiştir mi belirtmektedir mi yazılır?
İkisi de doğrudur, anlamları biraz farklıdır. Geçmiş zaman, yani belirtmiştir, belirli bir çalışmanın ulaştığı sonucu ve tamamlanmış araştırmaları aktarmak için uygundur. Şimdiki zaman, yani belirtmektedir, hâlâ geçerli sayılan görüşleri ve yazarın genel tutumunu aktarır. Önemli olan aynı paragrafta aynı türden aktarımlarda tutarlı olmak ve enstitü ya da dergi kılavuzunda bir tercih varsa ona uymaktır.
Akademik yazıda kanıtlamıştır demek doğru mu?
Çoğu durumda doğru değildir. Tek bir araştırma bir olguyu genellikle kesin olarak kanıtlamaz; onu destekler, gösterir ya da ortaya koyar. Kanıtlamıştır demek, bulguya taşıyamayacağı bir kesinlik yükler ve hakemler ya da jüri üyeleri tarafından sık sorgulanır. Matematiksel ispat gibi gerçekten kanıt niteliği taşıyan durumlar dışında desteklemektedir ya da ortaya koymuştur gibi fiilleri tercih edin.
Suggest fiili Türkçeye nasıl çevrilir?
Suggest İngilizcede iki anlamda kullanılır. Bir yazarın öneri getirdiği cümlelerde önermek diye çevrilir. The results suggest that gibi bir bulgunun bir şeye işaret ettiğini anlatan cümlelerde ise işaret etmektedir ya da düşündürmektedir karşılığı daha doğrudur. İkinci anlamda önermektedir demek, bulguyu bir tavsiyeye dönüştürerek anlamı kaydırır.
